Classics To Go Classics To Go |

Focus Pianist Nobuyuki Tsuji

© Harald Hoffmann

De Japanse pianist Nobuyuki Tsuji kan niet zien, maar dat belet hem niet om voor verbluffende en razend virtuoze muziekmomenten te zorgen. Op zijn nieuwste album speelt hij onder meer Rachmaninovs monumentale Derde pianoconcert.

Pianospelen op gehoor

Virtuoze pianoconcerten van Schumann, Grieg of Rachmaninov instuderen met alleen je oren als gids door de wirwar van noten: het is bijna niet voor te stellen. Maar voor de Japanse pianist Nobuyuki Tsuji (1988), die blind werd geboren, is het de normaalste zaak van de wereld. Onlangs toerde Tsuji door Nederland met strijkorkest Amsterdam Sinfonietta en op zijn net verschenen album speelt hij onder meer  Rachmaninovs halsbrekende Derde pianoconcert. Hoe dóét hij het toch: al die notenwatervallen, vervlochten stemmen en helse sprongen over de toetsen? Het is de vraag die op ieders lippen ligt, en die Tsuji in ieder interview geduldig beantwoordt: maat voor maat, stem voor stem, beetje bij beetje. En alles op gehoor.

Sprankje hoop

Tsuji werd in 1988 geboren in een familie die verder niet bijzonder muzikaal was. Zijn moeder werkte als freelancer bij de radio, zijn vader was gynaecoloog. Wel speelden zijn beide ouders allebei een beetje piano en hield zijn moeder erg van zingen. Het besef dat haar oudste zoon blind was, sloeg Tsuji’s ouders aanvankelijk uit het lood. Het was de muziek die weer hoop bracht. In het boek Nobu cantabile! blikt zijn moeder terug op die ingrijpende eerste jaren.

‘Op een dag hield Nobuyuki het ritme met zijn hele lichaam bij: schop-schop-schop, zijn voeten precies op de maat van de muziek. Eerst dacht ik dat het toeval was, maar al snel zag ik dat hij heel bewust luisterde. Bovendien merkte ik dat zijn reactie op hetzelfde muziekstuk veranderde, afhankelijk van wie het speelde. Mijn man zei: “Dat kan toch niet, zo’n jong kind kan dat onmogelijk horen.” Maar nadat ik zijn reacties keer op keer had geobserveerd, besefte ik dat het geen toeval was. “Misschien heeft dit kind wel muzikaal talent!” Voor ons ging er een sprankje hoop schijnen. Terugkijkend denk ik dat juist dat moment van inzicht beslissend is geweest voor de ontplooiing van Nobuyuki’s talent.’

Helende kracht

Die ontplooiing van Tsuji’s talent kwam er. Toen hij nog maar zeven jaar was, won hij de All Japan Music Competition voor blinde leerlingen. Drie jaar later maakte hij zijn debuut met een professioneel orkest in Osaka en op zijn zeventiende bereikte hij de halve finale van het wereldberoemde Chopin Concours in Warschau. Tsuji verscheen op het wereldtoneel nadat hij in 2009 gedeeld goud won op het het prestigieuze Van Cliburn concours in de Verenigde Staten. Zijn spel heeft een ‘helende kracht’, zei Harvey Van Cliburn (1934-2013), de pianolegende naar wie het concours vernoemd werd. Op zijn beurt was Van Cliburn voor Tsuji een groot voorbeeld: ‘Hij zei eens tegen me: “Word een pianist die mensen die nog nooit naar klassieke muziek hebben geluisterd, naar je concerten kan lokken.” Die woorden draag ik altijd bij me.’

Maat voor maat

Muziek instuderen doet Tsuji volledig op gehoor. En braille dan? Er bestaat immers ook bladmuziek in die vorm. Maar dat gebruikt Tsuji niet meer. ‘Ik heb geprobeerd muziek te leren via braille, maar dat kost veel tijd en er is maar een beperkt repertoire beschikbaar,’ legt hij uit in een interview met Gramophone. ‘Daarom kwam mijn docent — bij wie ik al op zeer jonge leeftijd studeerde — op het idee om korte fragmenten op cassettebandjes in te spelen, zodat ik kon luisteren en de muziek op gehoor kon oppikken. Zo leer ik het grootste deel van mijn repertoire.’ Tegenwoordig werkt Tsuji samen met een andere pianist, die de muziek maat voor maat laat horen. Dat vraagt om intensieve samenwerking: ‘We brengen veel tijd samen door, maar dat proces verbindt me met de muziek. Zo leer ik elk detail kennen.’

Het maximale uit de piano halen

Tsuji’s nieuwste wapenfeit is dat hij in 2024 als eerste Japanse pianist ooit werd getekend bij het platenlabel Deutsche Grammophon. ‘Ik heb sinds mijn kindertijd zoveel cd’s van Deutsche Grammophon beluisterd. Het is echt ongelooflijk, surrealistisch, dat ik nu mag opnemen voor een label dat zo’n rijke geschiedenis en zoveel betekenis voor me heeft,’ zei Tsuji daarover. Op zijn debuutalbum speelde hij Beethovens beroemde Hammerklavier-sonate. Op zijn nieuwste album staan behalve Tsuji’s lijfstuk Rachmaninovs Derde pianoconcert ook pianotranscripties van werken van Rachmaninov en zijn twee belangrijkste voorgangers, Tsjaikovski en Rimsky-Korsakov. ‘Pianotranscripties zijn fascinerend, omdat de arrangeurs meestal uitstekende pianisten zijn. Zij weten precies wat nodig is om het maximale uit de piano te halen. Het is altijd een plezier om deze stukken te spelen.’

Bestel de cd bij Platenzaak

Stream via je favoriete streamingdienst

Wist je dat…

…Nobuyuki Tsuji als kind graag improviseerde? ‘Als we thuis iemand op bezoek hadden, ging ik gewoon achter de piano zitten en speelde ik een stuk gebaseerd op mijn voorstelling van die persoon.’

…hij ook componist is? Hij schrijft onder andere muziek voor films. Om de muziek innerlijk te kunnen  visualiseren leest hij niet alleen het script, maar woont hij ook opnames bij en gaat in gesprek met de regisseur over wat er gebeurt.

…Tsuji zich op zijn best voelt wanneer hij een band ervaart met zijn publiek? ‘Ik voel hun adem, hun stilte tijdens de muziek. Dat is een van de mooiste ervaringen die ik ken.’

Joe HisaishiLees en luister ook