Top 10 Zwanen

Saint-Saëns: Le cygne (uit Carnaval der dieren)

De allerbekendste zwanenmelodie, dat kan er maar eentje zijn: die van Camille Saint-Saëns. In zijn Carnaval der dieren, waarin allerlei dieren de revue passeren, is het dertiende deel over een zwaan een aangenaam rustpunt. Boven zacht kabbelende pianoklanken glijdt de zwaan, vertolkt door een serene, ietwat melancholieke cello, langzaam voorbij.

Gibbons: The Silver Swan

De Engelse renaissancecomponist Orlando Gibbons eerde de zwaan in 1612 met een vijfstemmig madrigaal. De tekst verwijst naar de legende dat zwanen hun leven lang zwijgen – of slechts onmuzikale klanken voortbrengen – om pas vlak voor hun dood een wonderschone zang te laten horen. Aan dat verhaal danken we de term zwanenzang: iemands laatste, vaak memorabele optreden vóór de dood, ook vaak gebruikt voor het laatste werk van een componist. Op het woord death laat Gibbons de muziek hoorbaar wringen.

Grieg: En svane

Een dier in noten vangen, laat dat maar over aan een natuurliefhebber pur sang: Edvard Grieg. Hij componeerde het lied En svane (‘Een zwaan’) op tekst van Henrik Ibsen, met wie Grieg ook het beroemde Peer Gynt maakte. Ook dit lied grijpt terug op de legende waarin de zwaan slechts één keer in zijn leven zingt. Op Ibsens kernachtige woorden componeerde Grieg een verstild lied, dat betovert door zijn ingetogenheid: de muziek lijkt stil te staan, alsof de tijd even wordt opgeschort.

Sibelius: De zwaan van Tuonela

Één zwaan zien is al een bijzonder aanblik, laat staan er zestien zien opvliegen. Precies dat maakte de Finse componist Jean Sibelius mee op 21 april 1915. ‘Een van de grootste ervaringen van mijn leven,’ noteerde hij in zijn dagboek. Twintig jaar eerder componeerde hij al eens een symfonisch gedicht over een zwaan. Het stuk opent langzaam en somber, met donkere, trage klanken van strijkers en houtblazers, die samen Tuonela, het dodenrijk uit de Finse mythologie, verklanken. Daarboven soleert een Engelse hoorn, die met een lange, melancholieke melodie een eenzame zwaan tot klinken brengt.

Orff: Olim lacus colueram (uit Carmina Burana)

Alle zwanenmuziek statig en ingetogen? Nee hoor. Bij Carl Orff krijgen we een zwaan die doodsangsten uitstaat. In het tweede deel (‘In de herberg’) van zijn beroemde cantate Carmina Burana horen we een zwaan in zijn laatste minuten: terwijl hij levend geroosterd wordt. De aria Olim lacus colueram laat de tenorsolist in falset zingen, een geluid dat de wanhopige, pijnlijke toestand van de zwaan dramatisch hoorbaar maakt.

Tsjaikovski: Zwanenmeer

Het Zwanenmeer van Tsjaikovski is een iconisch voorbeeld van zwanenmuziek. Het ballet vertelt het verhaal van prinses Odette, die door een vloek in een zwaan is veranderd. In de tweede scène van het ballet ontmoet ze prins Siegfried, die verliefd op haar wordt. Bij de opening van Het Zwanenmeer is de hobo het eerste instrument dat klinkt, en dat is geen toeval. Tsjaikovski gebruikt de melancholieke klank van de hobo om meteen de sfeer van het verhaal te zetten: een serene maar bedroefde wereld waarin de zwaan Odette gevangen zit in haar tragische lot.

Schubert: Schwanengesang, D.744

Schuberts lied Schwanengesang gaat over het moment vlak voor de dood en klinkt uitzonderlijk kwetsbaar en intens. Het gedicht beschrijft hoe het lichaam loslaat terwijl de geest nog één laatste ademtocht zoekt. Een lied vol emotie en spanning, waarin het lichaam zijn best doet te blijven zingen terwijl het leven wegebt.

Fauré: Cygne sur l’eau

In Fauré’s lied Cygne sur l’eau wordt de zwaan een metafoor voor de geest zelf: langzaam en harmonieus glijdt hij over dromen, illusies en schaduwen. De muziek volgt die beweging met vloeiende pianolijnen en een zangerige melodie. Sereen, elegant en contemplatief: een muzikaal beeld van gratie en rust.

Maurice Ravel: Le cygne (uit Histoires Naturelles)

In 1906 componeerde Maurice Ravel zijn liedcyclus Histoires naturelles, vijf dierportretten op teksten van Jules Renard. Het middelpunt van de cyclus is Le cygne. In dit gedicht vist een zwaan naar de wolken die zich spiegelen in het water, maar telkens verdwijnen ze zodra hij zijn snavel onderdompelt. Ravel vertaalt dit beeld muzikaal met kabbelende pianoklanken die het water oproepen en een vloeiende zanglijn voor de rustige beweging van de zwaan. Je hoort ook terug in de muziek hoe de zwaan plots onder water duikt en in korte pianoklanken hoe hij vergeefs weer bovenkomt.

Wagner: Mein lieber Schwan (uit Lohengrin)

In Wagners opera over de graalridder Lohengrin speelt de zwaan een sleutelrol. Prinses Elsa wordt beschuldigd van de moord op haar broer Gottfried, die spoorloos is verdwenen. Wanneer zij zich moet verdedigen, verschijnt in de eerste akte Lohengrin: hij arriveert in een bootje dat wordt voortgetrokken door een zwaan. Lohengrin biedt aan Elsa’s eer te herstellen, maar stelt daar één strikte voorwaarde tegenover: zij mag hem nooit vragen naar zijn naam of naar zijn afkomst. De Graal verleent de Zwaanridder zijn mystieke krachten, maar die kunnen alleen voortbestaan zolang zijn ware identiteit geheim blijft. Aan het einde van de opera bezwijkt Elsa toch onder twijfel en nieuwsgierigheid. Zodra zij naar Lohengrins identiteit vraagt, wordt het verbond verbroken. Lohengrin onthult wie hij is en neemt afscheid met deze ‘zwanenaria’. Dan maakt Wagner de tragiek compleet: de zwaan blijkt niemand anders dan Gottfried te zijn, door een vloek in deze gedaante gevangen.

Meer zwanenmuziek voor cello en piano

Geïnspireerd door de zwaan van Saint-Saëns presenteren cellist Mats Lidström en zijn zoon Leif Kaner-Lidström maar liefst 24 ‘zwanen’ van over de hele wereld en uit verschillende tijdperken. Met componisten als Fanny Mendelssohn, Heitor Villa-Lobos en Karol Szymanowski en meer, plus twee eigen composities, biedt het album twee dozijn muzikale reflecties op het geliefde origineel van Saint-Saëns.

Lees en luister ook

• Meesterwerk Bibers vogelsonate

• Kinderklassiek Muzikale dieren

• Sterk verhaal De hond van Bruckner

• Top 10 Vlucht van de hommel

• Het meesterwerk Carnaval der Dieren

• Muziek en Dieren