Achter de compositie
Wat heeft een notenkraker met de kersttijd te maken? En hoe komt het dat een ballet rond dit aardig uit de mode geraakte keukengerei nog meer dan Bachs Weihnachtsoratorium kon uitgroeien tot de kersthit bij uitstek? Komt het door het magische sprookje dat het verhaal in wezen is? Of is het de even opgewekte als melancholische tijdloosheid van de muziek van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski?
Om met de muziek te beginnen: daar is weinig kersterigs aan, of het moeten de belletjes in de Ouverture en de Chinese dans en de opvallende celesta in de Dans van de Suikerfee zijn. Tsjaikovski schreef De Notenkraker in 1891 en 1892 in opdracht van Ivan Vsevolosjki, de directeur van het Mariinski Theater, die ook zorgdroeg voor het libretto. Na het succes van het ballet Doornroosje in 1890 wilde Vsevolosjki zowel een opera als een ballet van de componist. Beide composities waren bedoeld voor uitvoering in de late decembermaand van 1891. Het werd een jaar later. En vooral voor het ballet hielden Tsjaikovski en Marius Pepita, de choreograaf, rekening met de tijd van het jaar.
Tsjaikovski was in die tijd op het toppunt van zijn internationale roem. In 1892 werd hij in Frankrijk benoemd tot lid van de prestigieuze Académie des Beaux-Arts en in Engeland kreeg hij een eredoctoraat van de Universiteit van Cambridge. Zijn werk verspreidde zich snel. Zo werd Iolanta, de opera die Tsjaikovski in het kielzog van De Notenkraker schreef, kort na de première op 18 december 1892 in het Mariinski Theater al uitgevoerd door de Hamburgische Staatsoper onder leiding van niemand minder dan Gustav Mahler. Het was tijdens een uitgebreide tournee door Europa dat Tsjaikovski in Parijs de toen nog vrij nieuwe celesta ontdekte. Uit angst dat collega’s hem voor zouden zijn, hield Tsjaikovski zijn ontdekking aanvankelijk geheim. De hemelse, klokkenspelachtige klank betoverde de componist zo – ‘een goddelijk, wonderbaarlijk geluid’, zo meende hij – dat hij met de Dans van de Suikerfee de eerste werd die de noviteit in het symfonieorkest toepaste. Hij gaf hiermee een enorme impuls aan het succes van het instrument.
Voor het De Notenkraker maakte Tsjaikovski handig gebruik van de Histoire d’un casse-noisette van Alexandre Dumas dat in 1844 verscheen. Dat verhaal was een vereenvoudigde hervertelling van het veellagige Nussknacker und Mausekönig dat E.T.A. Hoffmann in 1816 publiceerde. Het is een tijdloze vertelling waarin sprookje en realiteit, volwassen wereld en kinderfantasie, schuld, boete, wraak en onvoorwaardelijke liefde de belangrijkste thema’s zijn. Waar het verhaal van Hoffmann en ook van Dumas een langere tijdsspanne beslaat, brachten de choreografen het terug tot de overzichtelijke periode van kerstavond en eerste kerstdag.
Tsjaikovski was niet geheel gelukkig met de wijze waarop Vsevolosjki en Pepita de vertelling naar het ballet vertaalden en vreesde voor een fiasco. Hij bleek het bij het rechte eind te hebben. Critici vonden de muziek niet echt dansbaar en raakten de draad kwijt in het verhaal van het ballet. Ook de focus op het spektakel en het feit dat de prima ballerina in de vorm van de Suikerfee slechts één pas de deux danste, vielen in verkeerde aarde. Na veertien voorstellingen viel het doek.
De componist bleef echter geloven in de muziek en stelde een paar maanden later een orkestsuite samen. Deze twintig minuten durende bloemlezing, die bestond uit een ingekorte Ouverture, de Mars, de Dans van de Suikerfee, de exotische dansen en ter afsluiting de Bloemenwals uit het tweede bedrijf, werd een grote triomf voor de componist. Alle delen van deze Suite groeiden uit tot echte evergreens. Vooral toen Disney in 1940 delen uit De Notenkraker gebruikte in de animatiefilm Fantasia om de verschillende jaargetijden uit te beelden. In 2018 verscheen – ook bij Disney – het uitgebreide verfilmde verhaal met een soundtrack waarin pianist Lang Lang een hoofdrol speelt.
Choreografen bleven geïnteresseerd in De Notenkraker. Alexander Gorki paste in 1919 voor het Bolsjoj Ballet het verhaal aan en in 1934 volgde ook het Kirov Ballet met een eigen versie. Maar toen in 1940 Disney’s Fantasia verscheen, had niemand in de Verenigde Staten nog een volledige versie van het ballet kunnen zien of horen. In 1944 bracht het San Francisco Ballet voor het eerst een complete productie, maar het was pas in 1954 dat de vonk definitief oversprong. De fameuze choreograaf George Balanchine zette het werk op het programma van het New York City Ballet en maakte er een feest van. Het werd een groot succes en het ballet staat sindsdien met jaarlijks zo’n vijftig voorstellingen op het programma in New York.
Het ballet is inmiddels, met die levensgrote kerstboom die vaak het decor siert, onverbrekelijk verbonden met december. En dat zeker niet alleen in Amerika. Maar van de meesterlijke muziek van Tsjaikovski mag gelukkig gewoon op elk moment in het jaar genoten worden.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Focus | Klassieke muziek op de Olympische Spelen
