Verhaal achter de compositie

Mahlers Symfonie Nr. 8

Grootse ode aan menselijke creativiteit

Op 12 september 1910 ging Mahlers Achtste Symfonie in München in première onder leiding van de componist. Het was een grootse happening met ruim duizend musici op het podium en grootheden als Béla Bartók, Arnold Schönberg, Thomas Mann, Stefan Zweig, Alban Berg en Camille Saint-Saëns in de zaal. Mahler noemde het zijn ‘meest grootse werk’ en de ontvangst was zo overdonderend dat de Oostenrijkse componist later bij herhaling uiting gaf aan zijn verbazing over het feit dat dit gigantische werk zo aansprak. ‘Vreemd dat mijn belangrijkste werk kennelijk het toegankelijkst is’, schreef hij nadat hij de noten in Amsterdam aan Willem Mengelberg en Alphons Diepenbrock had voorgespeeld.

Luister terwijl je leest

Kort uitgelegd

Wat maakt Mahlers Symfonie Nr. 8 zo speciaal?

Mahler schreef deze symfonie voor een ongekend grote bezetting van orkest, koren en solisten, wat zorgt voor een indrukwekkend en meeslepend geluid. Bij de premiêre stonden meer dan 1000 mensen op het podium, vandaar de bijnaam ‘Symphonie der Tausend’.
In dit werk brengt Mahler twee teksten samen uit heel verschillende bron: de Latijnse hymne Veni Creator Spiritus en de ontroerende slotscène uit Goethe’s Faust. Beide gaan over de scheppende kracht van de Geest en de verlossing van de mens door de liefde.
De symfonie voert de luisteraar mee van intieme momenten naar een overweldigende finale die tot de hoogtepunten van de klassieke muziek behoort.

Luister nu

Onze voorkeurs opname

Concertgebouworkest | Mäkelä

★★★★★
“Een uitvoering om niet licht te vergeten. Hulde, hulde aan Klaus Mäkelä” – Trouw

Luister

Luister nu

Onze voorkeurs opname

Philadelphia Orchestra | Nézet-Séguin

“Magnifiek, evenwichtig en bewonderenswaardig genuanceerd.”

Luister

Ontstaansgeschiedenis en huwelijkse trouw

‘Mijn liefste Almschili! Toen ik je de laatste morgen in Tobelbad vertelde hoe mooi je was, werd dat ingegeven door een spontane vreugde die ik ervoer toen ik je naar mij toe zag komen, zo lief en charmant. Maar je kent me zo langzamerhand wel. Zowel in de kunst als in het leven ben ik overgeleverd aan de spontaniteit. Als er dwang achter mijn componeerwerk zou zitten, zou er geen noot uitkomen. Vier jaar geleden, op de eerste dag van de vakantie, ging ik naar het huisje in Maiernigg, vastbesloten om een beetje te luieren (ik moest dat jaar zo veel doen) en krachten te verzamelen. Op de drempel van mijn oude werkhuisje greep de ‘Spiritus Creator’ mij vast, schudde mij heen en weer en stuwde me voort, acht weken aan een stuk, totdat mijn grootste werk was voltooid.’

Dat deze symfonie volgens sommige kroniekschrijvers vooral een daad van wanhoop was, is een misverstand dat ongetwijfeld veel te maken heeft met deze brief van Mahler aan zijn Alma, gedateerd op 8 juni 1910. Mahler begon in 1906 aan zijn Achtste Symfonie. In de zomer van 1910 had zijn vrouw Alma een verhouding met de jonge architect Walter Gropius, met wie ze in 1915, vier jaar na Mahlers dood, trouwde. Het idee dat Mahler de Achtste Symfonie schreef als ‘ultieme liefdesverklaring aan zijn vrouw, in een vergeefse poging haar hart opnieuw te veroveren’ is dus onjuist. Het enorme werk was al lang en breed voltooid toen Mahler er achter kwam dat Alma het niet zo nauw nam met de huwelijkse trouw.

‘Symphonie der Tausend’

De generale repetitie voor de symfonie in de Neue Musik-Festhalle in München

Al direct in 1906 stuurde Mahler enthousiast een brief naar impresario Emil Gutmann in München waarin hij een ‘groot nieuw werk’ aanbood dat hij zelf zou dirigeren. Gutmann verrichtte geen half werk om de uitvoering van Mahlers symfonie te verkopen. Niet alleen bracht hij op verzoek van Mahler 858 vocalisten (compleet met zo’n 350 kinderen) en 171 instrumentalisten (waaronder buisklokken, celesta, piano, orgel, acht hoorns, vier trompetten en vier trombones en een zelfde aantal van beide off stage, een nauwelijks hoorbare mandoline en een immens strijkersleger), ook bracht hij de symfonie aan de man onder de naam ‘Symphonie der Tausend’.

Hoewel Mahler zowel de bijnaam als de marketingtruc afwees, hielp het wel. Niet alleen is de naam tot op de dag van vandaag gangbaar (al zijn er echt geen duizend musici nodig om deze symfonie adequaat uit te voeren), ook werd de première een van de grootste triomfen uit Mahlers leven met een staande ovatie aan het slot die ruim twintig minuten aanhield.

Onze luistertips

Inspiratie

Luister in dezelfde sfeer

Te Deum | Bruckner

Luister

Negende symfonie | Beethoven

Luister

Gurre-lieder | Schönberg

Luister

Tweede symfonie | Mahler

Luister

Rondcirkelende zonnen en planeten

Toen Mahler op dat bewuste moment in 1906 bedacht de tekst van de christelijke pinksterhymne Veni Creator Spiritus te gebruiken en ‘het hele stuk onmiddellijk voor ogen zag’, zodat hij ‘het alleen maar hoefde te noteren, alsof het mij werd gedicteerd’, had hij vast geen vermoeden dat dit immense werk een van zijn populairste symfonieën zou worden. Vooral niet omdat het ook aan het begin van de twintigste eeuw nogal afweek van wat men onder een symfonie verstond.

Voor zijn Achtste Symfonie greep Mahler terug op het vocale element voor een in de aard instrumentale vorm. Dat had hij ook al op magistrale wijze in zijn Tweede, Derde en Vierde Symfonie gedaan, maar de manier waarop in deze Achtste Symfonie de menselijke stem bijna doorlopend ingezet wordt, was ook voor Mahler nieuw. ‘Probeer je voor te stellen dat het hele universum begint te zingen en te klinken’, zo schreef hij. ‘Er zijn niet langer menselijke stemmen, maar rondcirkelende zonnen en planeten.’

Playlist | Veni Creator Spiritus

Eerste deel

Ook nieuw was de opzet van het werk. Geen vier of meer relatief korte delen, maar slechts twee secties van zeer ongelijke lengte. Het eerste deel dat ruim twintig minuten duurt lijkt een koorcantate op Veni Creator Spiritus waarin God, of zo je wilt het Universum, aangeroepen wordt om de menselijke geest te vervullen met licht, liefde en (scheppings)kracht (Verlicht ons duistere verstand, geef dat ons hart van liefde brandt, en dat ons zwakke lichaam leeft, vanuit de kracht die Gij het geeft, zo luidt bijvoorbeeld wat bij Mahler het derde couplet is).

Luister het eerste deel

Tweede deel

Het bijna een uur durende tweede deel is een zetting van het tweede deel van Faust van Johann Wolfgang von Goethe, de tekst die sinds de vroege negentiende eeuw vele componisten inspireerde. Dit deel waarin Faust, de personificatie van het menselijk streven, aan de hemelpoort de balans opmaakt, laat zich lezen als de opera die Mahler nooit geschreven heeft, zo verhalend, zo theatraal is het geheel. Vooral als de geest van Faust uiteindelijk opgaat in ‘das Ewig-Weibliche’ zoals Goethe het zo prachtig definieert, trekt Mahler na een meesterlijke verstilling alle instrumentale en vocale registers open om duidelijk te maken dat de ware liefde uiteindelijk ‘de verlossing’ brengt.

Luister het tweede deel

Wat maakt op jou de meeste indruk in de Achtste symfonie van Mahler?

Het enorme koor

De kracht van het orkest

De solisten

De indrukwekkende finale

Een lange wandeling met Sigmund Freud in Noordwijk

In de nazomer van 1910 had Mahler in Nederland, in Noordwijk, een even beroemd als langdurig gesprek met Sigmund Freud over zijn huwelijksperikelen. In september 1910, daags voor de première van zijn Achtste Symfonie, schreef de componist aan zijn vrouw: ‘Freud heeft helemaal gelijk, jij bent voor mij altijd het licht en het centrale punt geweest! Het innerlijk licht, bedoel ik, dat over alles scheen. En dit gezegende inzicht – zonder schaduwen of beperkingen nu – verheft mijn gevoelens tot in het oneindige.’ Om er met een impliciete sneer naar Alma’s scharrel Gropius nog aan toe te voegen: ‘zolang Eros de heerser over mensen en goden is, zal ik een nieuwe verovering maken van alles, van het hart dat eens van mij was en alleen in vereniging met het mijne zijn weg naar God en de zaligheid kan vinden.’

Bekijk ook eens

TOP 10

Top 10 | Dodenmaskers

Lees meer

FOCUS

Focus | Wat doet een dirigent eigenlijk?

Lees meer

FOCUS

Focus | Mislukte premières van meesterwerken

Lees meer

Nieuw op Platenzaak

Stephen Hough | Piano Postcards

Koop

Hildur Guðnadóttir | Mount A

Koop

Hildur Guðnadóttir | Without sinking

Koop

Wieniawski, Chopin, Sibelius | Debut | Himari

Koop

Blijf verbonden met de wereld van klassieke muziek

Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.

Schrijf je hier in voor onze maandelijkse nieuwsbrief.

"*" geeft vereiste velden aan

Mahlers Symfonie Nr. 8

Kort uitgelegd

Wat maakt Mahlers Symfonie Nr. 8 zo speciaal?

Luister nu

Onze voorkeurs opname

Concertgebouworkest | Mäkelä

Luister nu

Onze voorkeurs opname

Philadelphia Orchestra | Nézet-Séguin

Ontstaansgeschiedenis en huwelijkse trouw

‘Symphonie der Tausend’

Onze luistertips

Inspiratie

Luister in dezelfde sfeer

Rondcirkelende zonnen en planeten

Eerste deel

Tweede deel

Wat maakt op jou de meeste indruk in de Achtste symfonie van Mahler?

Een lange wandeling met Sigmund Freud in Noordwijk

Bekijk ook eens

Nieuw op Platenzaak

Blijf verbonden met de wereld van klassieke muziek

Ontvang maandelijks onze nieuwsbrief

Ontvang onze maandelijkse nieuwsbrief