Componist
De melancholie, homoseksualiteit en fatalisme van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1840-1893) zijn altijd genegeerd in de Russische Sovjet-Unie. Dat is vreemd, want daar werd zijn muziek gezien als het voorbeeld van goede Russische muziek. Westerse musicologen, aan de andere kant, moesten niks van Tsjaikovski hebben. Zij vonden de componist te weinig vernieuwend. Gelukkig weet het publiek beter.
Was Tsjaikovski homoseksueel?
De meeste hedendaagse musicologen en biografen gaan er inderdaad van uit dat Tsjaikovski homoseksueel was, al heeft hij dit nooit publiekelijk kunnen uitspreken. In het 19e-eeuwse Rusland was homoseksualiteit een maatschappelijk taboe, waardoor openheid hierover risico’s met zich meebracht. Uit zijn brieven en dagboeken blijkt dat hij gevoelens had voor mannen en worstelde met zijn identiteit. Deze documenten zijn echter pas recent volledig en ongecensureerd gepubliceerd; eerdere uitgaven werden bewerkt door Russische censoren. De brieven bevatten namelijk gevoelige passages, gericht aan andere mannen. Zo schreef Tsjaikovski bijvoorbeeld: “Mijn God, wat een engelachtig schepsel, en wat verlang ik ernaar zijn slaaf te zijn, zijn speeltje, zijn bezit!”
Zijn mislukte huwelijk met Antonina Miliukova wordt vaak geïnterpreteerd als een poging om aan maatschappelijke verwachtingen te voldoen. Tegelijk is voorzichtigheid geboden: het blijft lastig om moderne identiteitslabels zonder meer toe te passen op historische figuren. Wat wel buiten kijf staat, is dat zijn innerlijke spanningen en emotionele intensiteit vaak in verband worden gebracht met de uitzonderlijke expressiviteit van zijn muziek.
Waarom klinkt Tsjaikovski’s muziek zo emotioneel?
Veel mensen ervaren Tsjaikovski’s muziek als extra emotioneel omdat zijn melodieën zo direct binnenkomen. Dat heeft te maken met zijn uitzonderlijke melodische talent en zijn gevoel voor contrast. Hij combineert intieme passages met dramatische uitbarstingen, wat een sterk emotioneel effect creëert. Tegelijk hoor je in zijn muziek een breed scala aan gevoelens: van hoop en verlangen tot verdriet. Dat hangt ook samen met zijn eigen leven; hij kampte met onzekerheid en innerlijke spanningen, en die emoties klinken vaak door in zijn werk.
Zijn muziek is vaak eenvoudig te volgen en blijft snel hangen, waardoor je er als luisteraar makkelijk in meegaat. Je hoeft geen kenner te zijn om geraakt te worden: zijn muziek spreekt bijna direct tot het gevoel. Dat verklaart ook waarom Tsjaikovski’s muziek zo populair blijft.
Hoe was Tsjaikovski als persoon?
Hoewel Tsjaikovski, anders dan veel componisten die pas later beroemd werden, al tijdens zijn leven internationale faam genoot, leidde hij een relatief teruggetrokken bestaan. Hij hield van lezen, componeren en het spelen van pianoduetten met vrienden. Ook had hij lange tijd angst om te dirigeren, die hij pas in 1887 overwon bij de première van zijn opera Tsjerevitsjki.
Tegelijk reisde hij veel door Europa en onderhield hij een intens netwerk van correspondentie, waarin hij openhartig schreef over zijn gevoelens en twijfels. Dankzij de financiële steun van zijn mecenas Nadezjda von Meck kon hij zich volledig op componeren richten. Toch bleef hij gevoelig voor kritiek en kampte hij regelmatig met onzekerheid en eenzaamheid. Die spanning tussen succes en innerlijke onrust helpt verklaren waarom zijn muziek zo persoonlijk en emotioneel direct overkomt.
Hoe komt het dat Tsjaikovski zoveel balletmuziek schreef?
In die tijd was er grote vraag naar balletmuziek vanuit de Russische keizerlijke theaters. Tsjaikovski kreeg opdrachten van het beroemde Mariinsky- en Bolsjojtheater. Hij nam balletmuziek zeer serieus. Terwijl balletmuziek in die tijd vaak als “lichte” muziek werd gezien, schreef Tsjaikovski juist rijke, symfonische en melodisch sterke partituren. Hij had een sterk gevoel voor dans, ritme en theater en zijn melodische talent sloot goed aan bij de verhalende en emotionele kant van het genre. Daardoor kregen balletten als Het Zwanenmeer, De Notenkraker en Doornroosje een hoog artistiek niveau en zijn deze nog altijd heel geliefd.
Tsjaikovski’s mecenas Nadezhda von Meck drukte het misschien wel het mooist uit: zij vond dat Tsjaikovski’s muziek ‘direct tot haar ziel sprak’. Ook componist Robin Holloway wordt persoonlijk bewogen door zijn muziek: ‘Tsjaikovski raakt iedere sympathieke luisteraar.’ De meningen over de Rus waren echter – en zijn nog steeds – verdeeld. Tsjaikovski’s muziek is geschreven in de destijds ‘oude’, academische stijl en lijkt naast die van vernieuwers als Rimski-Korsakov en Moessorgski misschien conservatief. Maar maakt dat eigenlijk uit, als miljoenen mensen ervan genieten?
Tsjaikovski werd geboren in een gezin met zes kinderen. Zijn ouders zagen graag dat hij een succesvol ambtenaar zou worden, maar dat plan was snel van de baan toen Pjotr werd toegelaten tot het pas opgerichte conservatorium van Sint-Petersburg. Hij bleek talent te hebben en ontwikkelde al vroeg een eigen muzikale stijl, met invloeden vanuit zowel de Russische als de Duitse muziek.
Hoewel Tsjaikovski’s leraar Anton Rubinstein zijn eerste orkestwerk afkeurde, nodigde diens broer Nikolay hem toch uit om harmonielessen te geven aan het nieuw opgerichte conservatorium van Moskou. Hier componeerde Pjotr in 1866 zijn Eerste Symfonie, bijgenaamd ‘Winterse Dagdromen’. Ook maakte hij in Moskou een begin met de Fantasie Overture ‘Romeo en Julia’. Langzamerhand begon Tsjaikovski door te breken bij de Russische elite. Tegen de tijd dat hij begon aan Het Zwanenmeer en in 1875 zijn Eerste Pianoconcert in première ging, was de componist inmiddels een beroemdheid geworden.
Volgens Tsjaikovski’s broer Modest imiteerde Pjotr graag dansers, wat hem redelijk goed afging. Het verhaal gaat zelfs dat Tsjaikovski samen met Camille Saint-Saëns uit meligheid een zelf-gefabriceerd schertsballet opvoerde in een van de verlaten conservatoriumzalen. Nikolay Rubinstein, ook wel in voor een grapje, begeleidde de twee dansende componisten achter de piano. Maar Tsjaikovski’s kracht lag toch meer in het schrijven van balletmuziek dan in het dansen zelf. Hoewel wij Het Zwanenmeer en Doornroosje nu als meesterwerken beschouwen, hadden deze werken aanvankelijk slechts matig succes. Gelukkig was zijn laatste ballet, De Notenkraker, vanaf het eerste moment populair.
Hoewel Tsjaikovski politiek gezien vrij conservatief was, lag dat op sociaal en relationeel vlak duidelijk anders. In 1877 trouwde hij met Antonina Milyukova. Geheel vrijwillig was dit niet: Antonina dreigde met zelfmoord wanneer Pjotr haar verzoek zou afwijzen.
In lijn met het libretto van de opera Jevgeni Onegin, waaraan Tsjaikovski in deze tijd werkte, werd het huwelijk voor beide partijen een ramp. Tsjaikovski kreeg een zenuwinzinking en Antonina bracht de laatste twintig jaar van haar leven door in een psychiatrische inrichting. Gelukkig stond zijn goede vriendin en rijke weduwe Von Meck het stel financieel bij.
Na dertien jaar briefwisseling – de twee hadden elkaar gek genoeg nooit ontmoet – verbrak Von Meck plotseling het contact. Tsjaikovski was er kapot van en had lange tijd nodig om de klap te boven te komen. Kort daarna componeerde hij zijn Vierde Symfonie. De opening van dit werk beschreef Tsjaikovski als: ‘Het lot, de kracht die het geluk in de weg zit.’ Doelde hij hiermee op de breuk met Von Meck?
Over Tsjaikovski’s Vijfde Symfonie zijn de meningen verdeeld. Sommige musicologen beschrijven het werk als ingetogen, anderen zien het juist als een expressief hoogtepunt. Hoe dan ook: de première in 1888 was een groot succes, al bleef Tsjaikovski zelf onzeker. Zijn Zesde Symfonie wordt echter vrijwel unaniem als een meesterwerk beschouwd, een hoogtepunt in de muziekgeschiedenis. Het werk eindigt in wanhoop, en negen dagen na de première overleed Tsjaikovski.
Was de Zesde een muzikale afscheidsbrief en sloeg hij uiteindelijk de hand aan zichzelf? Werd zijn onderdrukte homoseksualiteit hem te veel? Waarschijnlijker is dat Tsjaikovski overleed aan cholera, een minstens zo treurig einde. Toch blijft het idee van zelfmoord bestaan, mede omdat men Tsjaikovski graag ziet als een zeer emotioneel figuur. Projecteren we daarmee misschien onze eigen ervaring van Tsjaikovski’s muziek op de componist zelf? Misschien had Holloway gelijk toen hij zei dat Tsjaikovski iedere sympathieke luisteraar raakt.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
George Frideric Handel, kosmopoliet en groot operacomponist
