Componist
John Field, grondlegger van de romantische nocturne
Frédéric Chopins naam wordt in één adem genoemd met het genre van de nocturne, maar de Ier John Field bedacht deze vorm.
Wat je wilt weten over John Field
Waarom was John Field zo’n bijzondere pianist?
Tijdgenoten bewonderden Field vooral om zijn uitzonderlijk zachte, zangerige en verfijnde pianospel. Terwijl veel virtuozen hun publiek probeerden te overdonderen met snelheid en kracht, maakte Field indruk met zijn vermogen om de piano bijna als een menselijke stem te laten klinken. Zijn melodieën leken te zingen, terwijl de begeleiding zacht en vloeiend bleef. Dat klinkt tegenwoordig misschien vanzelfsprekend, maar rond 1800 was het een belangrijke ontwikkeling. De piano veranderde in die periode technisch sterk. Nieuwe instrumenten boden meer mogelijkheden voor dynamiek, klankkleur en expressie. Field wist die mogelijkheden op een heel persoonlijke manier te benutten. Opmerkelijk is dat Field ook een briljant improvisator was. Tijdens concerten kon hij spontaan nieuwe versieringen en melodische variaties bedenken.
Klopt het dat John Field eigenlijk pianoverkoper was?
Ja, al klinkt dat wat oneerbiedig voor een van de beroemdste pianisten van zijn tijd. Field werkte als jonge musicus voor Muzio Clementi, die niet alleen componist en pianist was, maar ook een succesvolle pianofabriek bezat. Clementi gebruikte Fields uitzonderlijke talent om zijn instrumenten te demonstreren. Wie een jonge virtuoos hoorde spelen, raakte natuurlijk sneller overtuigd van de kwaliteit van de piano. Field reisde daarom met zijn leermeester door Europa en trad op voor potentiële klanten en muziekliefhebbers. Deze commerciële activiteiten maakten uiteindelijk zijn internationale carrière mogelijk. Tijdens hun reis naar Rusland bleek Field zo populair dat hij besloot daar te blijven. Dit laat ook zien hoe anders het muziekleven rond 1800 georganiseerd was. Er bestonden nog geen platenmaatschappijen of internationale concertagentschappen zoals tegenwoordig. Een pianist moest zijn carrière opbouwen via persoonlijke contacten, aristocratische beschermheren, muziekuitgevers en instrumentenbouwers.
Wat hebben de witte nachten van St-Petersburg met zijn muziek te maken?
Sint-Petersburg staat bekend om zijn bijzondere witte nachten. Rond de langste dag van het jaar wordt het er nauwelijks donker en blijft de stad gehuld in een mysterieuze schemering. Field woonde jarenlang in deze stad en schreef er veel van zijn beroemdste pianomuziek. Het is verleidelijk om in zijn nocturnes de sfeer van die Russische zomeravonden terug te horen: lange, zangerige melodieën, zachte harmonieën en een gevoel alsof de tijd even stilstaat. Volgens overleveringen componeerde Field graag ’s nachts, soms met de gordijnen open. Ook Franz Liszt legde later een verband tussen Fields nocturnes en de bijzondere nachtelijke sfeer van Sint-Petersburg. In zijn voorwoord bij een uitgave van Fields muziek beschreef hij de stukken als muzikale beelden van die wereld.
Schreef John Field behalve nocturnes ook andere muziek?
Absoluut. Field schreef zeven pianoconcerten, verschillende pianosonates, fantasieën, variatiewerken en kamermuziek. Tijdens zijn leven waren vooral zijn pianoconcerten bijzonder populair. Daarin liet hij een heel andere kant van zijn talent horen: briljante loopjes, virtuoze passages en een opvallend elegante dialoog tussen piano en orkest. Zijn concerten vormen een belangrijke schakel tussen die van Mozart en Beethoven en de latere romantische pianoconcerten van Chopin, Mendelssohn en Schumann. Opmerkelijk is dat Field ook in zijn grote concerten graag terugkeerde naar de intieme sfeer van zijn nocturnes. Sommige langzame passages lijken bijna zelfstandige nachtstukken. Hij was bovendien niet erg streng in het volgen van traditionele vormen. Tijdens uitvoeringen kon hij een bestaande nocturne invoegen of een langzaam deel improviseren. Dat maakte zijn concerten verrassend persoonlijk.
‘Op Field zal de tijd geen vat krijgen’, zei Liszt
‘Rustgevend als het trage schommelen van een boot op de golven of het wiegen van een hangmat’, noemde pianovirtuoos Franz Liszt de Nocturnes van de Ierse componist John Field (1782-1837). ‘Deze stukken hebben een aantrekkingskracht waar de tijd geen vat op zal krijgen. Zijn vorm zal niet verouderen, want hij bestaat uit pure gevoelens die eeuwig hun betovering zullen werpen over het hart van de mens.’ De dertig jaar jongere tijdgenoot Liszt was vol bewondering voor het genie van Field, een musicus die een brug wist te bouwen tussen het klassieke Wenen van Mozart en het Romantische Parijs, waar Liszt en Chopin de sterren waren. De langzame delen uit de sonates van Beethoven, Haydn en Mozart fungeerden als de grond waarin het zaad van de nocturne ontkiemde.
Een wonderkind in Londen
Als een wonderkind uit een muzikale familie in het provinciale Dublin verhuisde Field als elfjarige met zijn ouders naar het kosmopolitische Londen, met de rijkdom om zich het erfgoed van het Europese vasteland toe te eigenen. In die stad bloeiden niet zozeer de eigen componisten, maar verzilverden internationale sterren hun roem. De Duitser Georg Friedrich Händel interesseerde de Britten voor de Italiaanse operatraditie en Joseph Haydn leerde de Londenaren de symfonie te waarderen.
De jonge Field kwam onder de hoede van de Italiaan Muzio Clementi, de man die als pianist rivaliseerde met onder meer Mozart. Hij kende de groten van zijn tijd, behoorde er zelf toe. Hij liet zich door hen inspireren en was een inspiratiebron. Door zijn kennis kon Field tot bloei komen – al probeerde Clementi hem wel klein te houden. Hij hield de wonderboy strak aan de teugel, beperkte diens optredens en gebruikte hem veelvuldig als verkoper in zijn pianowinkel.
Field loopt vooruit op het levensgevoel van de romantici
Zoals iedere beroemde kunstenaar ging Field op den duur zijn eigen weg. Aan het begin van de negentiende eeuw toerde hij door Europa met Clementi, die hem in Wenen wilde laten studeren bij een oud-leermeester van Beethoven. Maar hun verhouding bekoelde: Field wilde op eigen benen staan. Hij bleef na ruim een jaar reizen achter in Sint-Petersburg, toen zijn Italiaanse mentor terug naar Londen ging. De Russische aristocratie hield van Field en hij bouwde in het land een bestaan op. De laatste tien jaar brokkelde zijn reputatie snel af door alcoholisme, wat hem de bijnaam ‘Dronken John’ opleverde. Aan het slot van zijn leven woonde hij nog een enkele jaren in Londen, maar uiteindelijk haalden zijn Russische vrienden hem terug naar Moskou, waar hij in 1837 stierf op 54-jarige leeftijd.
Tijdens zijn leven toonde Field zich een vernieuwer: niet de virtuoos die mensen gewend waren, maar iemand die verstilde en intieme klanken uit de piano tevoorschijn haalde. Zijn betovering school in een poëtische benadering van het instrument. Zijn Nocturnes zijn daarvan het toonbeeld: ze belichten de nacht, de tijd dat het leven traag voort stroomt, dat er tijd komt om naar binnen te keren, dat het bestaan fluistert in plaats van schreeuwt. Hij liep met zijn muziek vooruit op het levensgevoel van de romantici, die zo werden aangesproken door het raadselachtige van de nacht, waarin de droom en de emotie het verstand naar de achtergrond drongen.
Field geeft het dichterlijke talent van Alice Sara Ott alle ruimte
Hoewel Liszt geloofde dat Field de tand des tijds eenvoudig zou weerstaan, raakte hij toch in de vergetelheid. De Ier werd overschaduwd door het genie van Frédéric Chopin, die Fields verstilde verfijning wist te vervolmaken, en die praktisch samenviel met de het begrip Nocturne. Grote pianisten hebben zich nauwelijks – of zeg maar gerust: niet – gewaagd aan het opnemen van de Nocturnes van Field. Daarmee hebben ze zichzelf tekort gedaan, bewijst de Duits-Japanse pianiste Alice Sara Ott.
In 2018 dompelde ze zich voor haar album Nightfall al onder in nachtelijke muziek van Debussy, Satie en Ravel: stukken die dromerig zweven tussen schaduw en schemering. Op haar nieuwe album vervolgt ze haar weg door de muziek van de nacht. In haar opname van al Fields Nocturnes hoor je hoe ze allerminst onderdoen voor die van Chopin.
Of het nu de charmante dralende passages waren, de momenten van verlangen, of de verrassingen in ritme en harmonie, ‘ik had altijd een glimlach op mijn gezicht,’ zegt Ott over de opnames. Al luisterend begrijp je ineens de eindeloze bewondering die Liszt koesterde voor deze stukken. Waarom heeft deze muziek zo lang in het duister moeten dwalen? Field lijkt voor Ott geschapen en andersom.
Blijf verbonden met de wereld van klassieke muziek
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
