Top 10
De ‘marche funèbre’ is van oorsprong processiemuziek en is nauw verbonden met rituelen rond dood en herdenking. De trage, plechtige marsvorm als middel om verlies, herinnering en sterfelijkheid te verbeelden, vond zijn weg van officiële ceremonies naar de concertzaal.
De beroemdste begrafenismars komt uit Beethovens Derde Symfonie, de Eroica. Muziek opgedragen aan een held. Met zijn Eroica liep de componist op de Romantiek vooruit. Het werk gaat van het ene emotionele uiterste naar het andere en duurt twee keer zo lang als andere symfonieën uit zijn tijd. Een begrafenismars als langzaam deel was ook nog nooit vertoond. Eén verhaal wil dat de onaardse muziek voortkwam uit een bijna-doodervaring van Beethoven, die een zelfmoordpoging deed nadat hij ontdekte dat zijn doofheid een onomkeerbaar proces was. Sommige kenners geloven dat dit deel van de Eroica Beethovens afscheid was van een leven – het horende – dat nooit meer zou terugkeren. Door zijn grootsheid was deze mars te horen op vele begrafenissen van beroemdheden, zoals die van componist Felix Mendelssohn, dirigent Arturo Toscanini en de Amerikaanse presidenten Franklin D. Roosevelt en John F. Kennedy. De muziek weerklonk ook bij de herdenkingsdienst voor de Joodse atleten die omkwamen bij de Palestijnse gijzelingsactie tijdens de Olympische Spelen van 1972.
Frédéric Chopin componeerde een begrafenismars in 1837, in de tijd dat zijn verloving met Maria Wodzinski strandde. Haar moeder had als voorwaarde dat Chopin zich in Parijs zou onthouden van ‘late avonden in de adellijke salons’ en dat hij er alles aan zou om zijn broze lichaam te sparen. Helaas werd Chopin ziek. En Maria’s moeder blies daarom het huwelijk af. Sommige musicologen denken dat deze Marche Funèbre, die hij later opnam in zijn Tweede Pianosonate, voortkwam uit het verdriet om de verbroken verloving.
Een echte dode valt er te betreuren in de begrafenismars die George Frideric Handel schreef voor zijn oratorium Saul. Het werk behandelt de Bijbelse geschiedenis over koning Saul, die vreest dat de held David hem van zijn troon zal stoten. David heeft als arme en kleine herdersjongen met zijn slimheid de grootste vijand van de Joden, Filistijnse reus Goliath, verslagen. Het volk draagt hem op handen en dat jaagt Saul angst aan. Uiteindelijk ontsnapt David aan alle moordplannen en sneuvelt Saul zelf in een veldslag met de Filistijnen. Ondanks de haat die Saul hem toedroeg, treurt de nieuwe vorst David met zijn volk om de dood van zijn grote voorganger. Onder andere met deze begrafenismars.
Gustav Mahler maakte voor zijn Eerste Symfonie wel een hele bijzondere begrafenismars. Hij liet zich inspireren door een schilderij van de Oostenrijkse kunstenaar Moritz von Schwind, waarop een stoet dieren uit het bos een gestorven jager naar zijn laatste rustplek draagt. Het deel belicht een van de karaktertrekken van Mahlers muziek: de ironie. De mars begint treurig met een melodie die iedereen kent: Vader Jacob. Alleen dan in mineur en niet in majeur. Maar uiteraard zijn de dieren helemaal niet bedroefd over de dood van de jager, dus langzamerhand sluipt er steeds meer vreugde in de muziek.
De Marche Funèbre is een typisch verschijnsel uit de Romantiek, als de dood zich steeds meer opdringt in de muziek. Mozart en Beethoven liepen op die ontwikkeling vooruit, maar het genre groeide naar een hoogtepunt in de negentiende eeuw. Een daarvan is de begrafenismars uit de Grande Symphonie funèbre et triomphale van Hector Berlioz. Hij schreef deze muziek voor de tiende verjaardag van de Juli Revolutie van 1830. In dat jaar kwam de Franse burgerij in opstand tegen Karel X. In drie dagen dwongen de Franse burgers hun koning tot aftreden. De opstand sloeg over naar andere delen van Europa. Voor Nederland had dat minder goede gevolgen. Want nog datzelfde jaar scheidde België zich af. In 1840 ging de Grande Symphonie funèbre et triomphale van Berlioz in première. De componist beweerde dat hij het monumentale werk in slechts veertig uur schreef. Hijn bouwde het op uit muziek die eerder onvoltooid bleef. Groot bewonderaar van het eerste – treurende – deel, de Marche funèbre, was Richard Wagner.
Deel je favoriete muziek met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
Richard Wagner zelf maakte ook een beroemde begrafenismars, de Trauermarsch uit zijn Götterdämmerung, het laatste deel uit de vierdelige operacyclus Ring des Nibelungen. Het is de muziek die de vermoorde held Siegfried uitgeleide doet. Hij wordt het slachtoffer van het machtsspel rondom een ring, die de bezitter ervan absolute macht geeft. Rondom het juweel breekt een strijd los tussen goden, reuzen en dwergen. De mens dreigt verdrukt te worden in dit mythologische, maar met hulp van oppergod Wotan weet Siegfried de ring te veroveren. Lang kan hij er niet van genieten. Kwaadaardige krachten vervreemden hem van zijn geliefde Brünnhilde, die vervolgens meewerkt aan een complot om hem te vermoorden. Pas als Siegfried dood is, als Wagner zijn Trauermarsch laat horen dringt de waarheid tot haar door. Siegfried heeft haar niet verraden. Zij werpt zich in het vuur dat hem verteert, waarop de ring smelt en de vloek die erop rust wordt opgeheven. De mythologische wereld vergaat en de mens blijft alleen op aarde achter.
De held voor wie de Franse componist Charles Gounod zijn Marche funèbre schreef, was wel iets minder groot en mythisch dan dan Wagners Siegfried. Hij droeg hem op aan een marionet. Wat begon als een pianostuk kreeg vooral bekendheid toen het in een orkestrale versie de begintune werd van een tv-programma van de master of suspense, filmregisseur Alfred Hitchcock. Een vreemde begrafenismars, want de muziek is tegelijkertijd macaber en speels. Het paste wel bij Hitchcock, die in zijn tv-serie Alfred Hitchcock Presents halverwege de jaren vijftig met veel tongue in cheek de meest lugubere verhalen vertelde.
Henry Purcells Funeral Sentences for Queen Mary behoren tot de meest aangrijpende voorbeelden van Engelse ceremoniële muziek uit de late 17e eeuw. Hij schreef de muziek in 1695 ter gelegenheid van de begrafenis van koningin Mary II van Engeland, die op jonge leeftijd overleed. Haar dood maakte diepe indruk op het land en vroeg om een muzikale omlijsting die zowel de waardigheid van de monarchie als de collectieve rouw tot uitdrukking kon brengen.
Purcell, op dat moment de belangrijkste componist van Engeland en werkzaam aan het hof, kreeg de opdracht om muziek te schrijven voor de uitvaartplechtigheid in Westminster Abbey. Hij baseerde zich op bestaande anglicaanse begrafenisteksten uit het Book of Common Prayer, waaronder zinnen als “Man that is born of a woman” en “In the midst of life we are in death”. De muziek is geschreven voor koor en een ensemble van trompetten en trommels, wat een plechtige, bijna archaïsche klankwereld oproept. De combinatie van sobere, homofone koorpassages en gedragen, processionele ritmes verleent het werk een indrukwekkende ernst.
Opmerkelijk is dat Purcell zelf slechts enkele maanden na de koningin overleed; bij zijn eigen begrafenis werd dezelfde muziek uitgevoerd, wat de compositie een extra, bijna symbolische lading geeft.
Alexander Skrjabins Eerste pianosonate is een vroeg maar opvallend persoonlijk werk, geschreven in een periode van diepe crisis. De componist kampte met een ernstige blessure aan zijn rechterhand, die zijn pianistische carrière bedreigde. De eerste delen tonen nog duidelijke invloeden van Chopin en Liszt, maar het vierde deel, “Funèbre”, vormt het hart van de sonate. Skrjabin voorzag dit deel van een commentaar waarin hij spreekt over een begrafenisstoet en de wanhoop over het verlies van zijn “gebroken vleugel” — een metafoor voor zijn beschadigde hand. De muziek heeft het karakter van een donkere, slepende mars, met zware akkoorden en een bijna onontkoombare ritmiek. De harmonieën zijn dicht en chromatisch, wat bijdraagt aan een gevoel van verstikking en rouw. Anders dan de meer ceremoniële begrafenismarsen van bijvoorbeeld Chopin, is Skrjabins benadering intens persoonlijk en existentieel: geen publieke rouw, maar een innerlijke klaagzang.
Een cirkel is op zijn mooist als hij rond is, dus we eindigen waar we begonnen: met Beethoven. Hij schreef meerdere begrafenismarsen. Behalve die in zijn Eroica, ook één in zijn Twaalfde Pianosonate. Beethoven droeg het stuk aan zijn weldoener Prins Lichnowsky. Het derde deel ervan draagt de titel Begrafenismars bij de dood van een held. Wie held is, weten we niet. Het stuk werd wel gespeeld bij Beethovens eigen begrafenis. Beethoven groeide op in de tijd van de Napoleontische oorlogen, wat een verklaring is voor zijn fascinatie voor helden en de dood. In deze pianosonate duikt die voor het eerst op.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Top 10 | Zomer
