Spotlight
Wie in de jaren tachtig van de twintigste eeuw over de grootste ster onder de jongere generatie pianisten sprak, had het over Krystian Zimerman. Zowel zijn eigenzinnige spel als zijn afwijkende concertrituelen deden hem toen al uitgroeien tot een pianist van legendarische proporties. Nog steeds is Zimerman live een belevenis en geldt elk (zeldzaam) nieuw album van hem als een grote gebeurtenis in de wereld van de klassieke muziek.
Waarom staat Krystian Zimerman als pianist zo hoog aangeschreven?
Bij Zimerman gaat het niet alleen om virtuositeit. Zijn grote kracht is dat hij klank, timing, structuur en expressie tot in het kleinste detail beheerst, zonder dat de muziek daardoor berekend klinkt. Critici plaatsen hem al decennia bij de belangrijkste pianisten van zijn generatie. Zijn toucher kan binnen een oogwenk veranderen van bijna gewichtloos naar enorm krachtig, terwijl iedere stem hoorbaar blijft. Hij is uitzonderlijk selectief: hij geeft relatief weinig concerten en zijn discografie is veel kleiner dan die van veel collega’s. Een nieuwe opname of programma is daardoor bijna altijd het resultaat van jarenlang nadenken. Zimerman lijkt weinig geïnteresseerd in zichtbaarheid om de zichtbaarheid, wat hij speelt of opneemt moet echt iets toe te voegen hebben. De combinatie van technische perfectie, intellectuele nieuwsgierigheid en compromisloze voorbereiding heeft hem onder pianisten een bijna legendarische status gegeven.
Klopt het dat Zimerman zijn eigen vleugel meeneemt naar concerten?
Ja. Waar een violist met zijn eigen Stradivarius reist, neemt Zimerman al decennialang zijn eigen Steinway-vleugels mee. Hij is zelf een deskundig pianotechnicus en voor een concert kan hij uren besteden aan het aanpassen van zijn instrument aan repertoire, zaal, temperatuur en akoestiek. Dat gaat verder dan perfectionisme om het perfectionisme. Zimerman beschouwt de vleugel als onderdeel van zijn interpretatie. Voor Debussy wil hij andere kleuren dan voor Beethoven of Chopin. Hij heeft zelfs honderden concertzalen akoestisch laten analyseren om hier rekening mee te kunnen houden. Zijn redenering is eigenlijk heel logisch: een violist kiest zorgvuldig zijn eigen instrument en strijkstok, dus waarom zou een pianist iedere avond genoegen moeten nemen met een willekeurige vleugel? Het maakt zijn concertpraktijk ingewikkeld en kostbaar, maar voor Zimerman begint zijn interpretatie van de muziek bij het instrument zelf.
Waarom is hij zo terughoudend met plaatopnamen?
Zimerman heeft sinds de jaren zeventig een exclusief contract met Deutsche Grammophon, maar vergeleken met andere wereldvermaarde pianisten heeft hij een opmerkelijk kleine en zorgvuldig opgebouwde discografie. Hij neemt alleen muziek op wanneer hij vindt dat hij er werkelijk iets aan kan toevoegen. Zelfs over zijn eigen beroemde opnamen kan hij verrassend kritisch zijn. Hij heeft bovendien moeite met het idee dat digitale techniek een uitvoering steeds verder kan perfectioneren. Muziek gaat voor hem juist over het menselijke moment, inclusief risico en spontaniteit. Over digitaal “schoonmaken” van opnamen maakte hij ooit de vergelijking dat je dan bij de Mona Lisa onder haar kleding gaat kijken, terwijl het schilderij juist over haar glimlach gaat. Dat zegt veel over Zimerman: perfectie betekent voor hem niet foutloosheid, maar dat een uitvoering muzikaal waarachtig voelt.
Wat maakt Zimerman uiteindelijk anders dan andere grote pianisten?
Misschien vooral dat bij hem alles met elkaar samenhangt. De keuze van het repertoire, de vleugel, de akoestiek van de zaal, zijn toucher, de volgorde van het programma en zijn verhouding tot het publiek zijn geen afzonderlijke zaken. Ze vormen samen zijn interpretatie. Hij kan maandenlang over een recitalprogramma nadenken en tegelijkertijd tot in detail aan zijn instrument sleutelen. Toch is het einddoel niet controle, controle moet uiteindelijk vrijheid op het podium opleveren. Alles wat vooraf technisch en praktisch kan worden opgelost, hoeft tijdens het concert niet meer in de weg te staan van spontaniteit. Zimerman spreekt veel over communicatie met het publiek en over inspiratie die tijdens een concert moet kunnen ontstaan. Dat verklaart ook waarom hij zo weinig behoefte lijkt te hebben aan constante media-aandacht, frequente opnamen of een overvolle agenda. Zijn reputatie is bijna het tegenovergestelde van moderne personal branding: schaarste, voorbereiding en artistieke overtuiging. Juist daardoor voelt een optreden van Zimerman voor veel liefhebbers niet als zomaar een volgend pianorecital, maar als een gebeurtenis.
Discussieer mee met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
De Poolse pianist Krystian Zimerman liet voor het eerst duidelijk van zich horen toen hij in 1975 op 18-jarige leeftijd als jongste winnaar ooit het Chopin Concours in Warschau op zijn naam schreef. Hij weigerde vervolgens vele aanbiedingen en trad slechts mondjesmaat op. Het was belangrijker te studeren en repertoire uit te breiden dan om oeverloos concerten te geven, vond hij. De toon was gezet.
Zimerman kiest zijn concerten en zijn repertoire nog steeds zorgvuldig en neemt daarbij een van zijn zes eigen Steinways, naar gelang het te spelen repertoire door hemzelf geprepareerd, in een speciaal gebouwde trailer mee. Dat hij hoogstpersoonlijk achter het stuur zit, is slechts een detail dat past bij de algehele controle en het streven naar perfectie. Hoewel deze manier van doen transportkosten met zich meebrengt waarvoor hij ’twee huizen had kunnen kopen’, zoals hij de BBC ooit in een spaarzaam interview toevertrouwde, heeft het hem geen windeieren gelegd. Zimerman wordt op handen gedragen en vergeleken met even eigenzinnige grootheden uit het (nabije) verleden als Sviatoslav Richter, Arthur Rubinstein, Arturo Benedetti Michelangeli en Claudio Arrau.
Sterallures zijn hem daarbij vreemd, al zal hij door velen lastig genoemd worden. Zo hield hij in 2013 in het Duitse Essen op met spelen toen hij merkte dat hij gefilmd werd door een bezoeker en hield hij vervolgens een donderpreek tegen de verwoestende invloed van YouTube en de terreur van smartphoneparasieten.
En begin tegen Zimerman niet over de Verenigde Staten. In 2009 besloot hij definitief niet meer in dat land op te treden nadat plannen voor een antiraketschild op Pools grondgebied doorgang bleken te vinden. Hoewel het schild uiteindelijk in Roemenië terecht kwam, is de houding van Zimerman richting de VS onveranderd negatief. Logisch, de handelswijze van de panische grensbewakers heeft hem al meerdere vleugels gekost. Kort na 9/11 vernietigde de Amerikaanse douane een vleugel van Zimerman omdat er ‘een vreemd chemisch luchtje’ aan de lijm van het instrument zat. En ook in 2006 kwam delen van de vleugel die Zimerman inmiddels in gedemonteerde staat invoerde, niet langs de landsgrenzen. Hij kreeg de onderdelen later beschadigd en onbruikbaar terug.
Naar ieder album van Zimerman wordt door de liefhebbers reikhalzend uitgekeken. Maar het wachten duurt soms lang: in 2017 kwam Zimerman met het eerste solo-album sinds vijfentwintig jaar. Het hoeft geen betoog dat de hemelse vertolkingen van Schuberts laatste sonates D959 en D960 jubelend ontvangen werden. Een jaar later verscheen zijn album met Bernsteins Tweede symfonie The Age of Anxiety. De opname is het resultaat van een bijzondere verbondenheid en het stipt nakomen van een belofte. In de jaren zeventig, toen de Pool nog een jonge pianist was op zoek naar zijn eigen weg en dito stem vond hij in pianist en dirigent Leonard Bernstein een mentor die hem in alles aanmoedigde om compromisloos zijn eigen weg te volgen. Ze stonden geregeld samen op het podium, Bernstein als dirigent en Zimerman als solist, en ze namen onder meer de pianoconcerten van Brahms in eendrachtige samenwerking op.
Na een grandioze uitvoering van Bernsteins The Age of Anxiety, dat meer een verkapt pianoconcert is dan een symfonie, kwamen de componist annex dirigent en de pianist overeen het werk weer uit te voeren als Bernstein honderd zou worden. Bernstein haakte helaas in 1990 om moverende redenen af, maar Zimerman hield – zoals een man van zijn status betaamt – woord en vond in Simon Rattle en toen nog diens Berliner Philharmoniker brothers in crime.
Op 25 augustus 2018, de honderdste verjaardag van Bernstein, zag dit bijzondere album het levenslicht. De live-opname van het werk kreeg jubelende kritieken en won terecht een Edison. Een prijs voor ‘de somberheid en diepte van de langzamere delen’ en ‘de gekte en ongekende virtuositeit van ‘The masque’ in het tweede deel, waarin Zimerman laat horen dat hij behoort tot de beste pianisten ter wereld’, aldus het juryrapport.
“Ik denk niet dat er een andere componist is die zo’n kwaliteitsniveau haalt,” zegt Krystian Zimerman. “Al Brahms’ kamermuziek is fantastisch – de sonates, de trio’s, het klarinetkwintet. Er zit geen enkel minder stuk tussen.” Voor deze opname van het tweede en derde pianokwartet werkte Krystian Zimerman samen met cellist Yuya Okamoto, violiste Maria Nowak en altvioliste Katarzyna Budnik.
Zimermans passie voor kamermuziek gaat terug tot zijn kindertijd en is hem sindsdien altijd bijgebleven. Hij zegt: “Elke grote componist heeft wel een kwartet met piano geschreven. Het is een fantastische rijkdom binnen de muziekgeschiedenis die vaak wordt onderschat.” Hoewel Brahms’ eerste pianokwartet het bekendste van de drie is, richt Zimerman zich juist op de soms over het hoofd geziene pianokwartetten nr. 2 en 3, om ze de aandacht te geven die ze verdienen. Hij voegt eraan toe: “Ik ben vooral dol op het derde kwartet. Het is waanzinnig. Het is zo krachtig. Het heeft een ongelooflijke drive.”
Artistieke compromisloosheid heeft Zimerman gemaakt tot de volgens velen beste nog levende pianist. ‘A class above any other pianist around’, schreef een krant als The Guardian al eens. En het is inderdaad opvallend hoezeer recensenten elke keer weer superlatieven tekort komen om het spel van de Pool adequaat te karakteriseren.
Zijn discografie bevat geen pianosonates van Beethoven, geen Bach, nauwelijks Mozart, een handvol Schubert, wat Liszt, pianoconcerten van onder anderen Beethoven, Brahms, Chopin, Rachmaninov, het voor hem geschreven concert van Lutoslawski, twee albums met werken van zijn landgenoten Karol Szymanowski en Grazyne Bacewicz.
En natuurlijk die briljante opname van de Preludes van Debussy. Dat is het zo’n beetje. En misschien is dat ook wel genoeg. Want zowel Bernsteins The Age of Anxiety als Schuberts laatste twee pianosonates, Debussy’s Preludes en zeker ook de beide pianoconcerten van Chopin die hij in 1999 met zijn zelf uit de grond gestampte Polish Festival Orchestra onder zijn leiding opnam zijn stuk voor stuk ‘onbewoond eiland’-materiaal dat de naam en faam van Zimerman zal doen voortleven zolang er op deze aarde of waar dan ook in het universum afspeelapparatuur beschikbaar is.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
