Top 10
Het wiegelied is zo oud als de mensheid. Een intiem moment voor het slapen gaan, waarbij de zingende stem van de ouder een gevoel van nabijheid en veiligheid oproept. De beste voorwaarde om rustig in slaap te vallen.
De klassieke muziek kent nogal wat muziek die te maken heeft met slaap. Met deze tien luistertips ben je verzekerd van een goede nachtrust.
De ziekelijke Russische diplomaat en graaf Hermann Carl Freiherr von Keyserlingk bestelde bij Johann Sebastian Bach muziek die zijn slapeloze nachten zou kunnen verlichten, volgens overlevering, ‘liefst met een zacht en levendig karakter om mij op te vrolijken’. De componist schreef vervolgens dertig variaties op een aria voor de jonge klavecinist Johann Goldberg, die in dienst was van deze graaf en les kreeg van Bach. Als opdrachtgever Keyserlingk de slaap niet kon vatten, liet hij Goldberg wakker maken en vroeg hem om ‘een paar van mijn variaties’. Niettemin werd het werk niet genoemd naar de opdrachtgever, maar naar diens klavecinist. Al betaalde Keyserlingk Bach er vorstelijk voor: een gouden bokaal, gevuld met honderd Louis d’ors.
Koop een trekpop voor een baby en tien tegen één tingelt die het wiegelied van Johannes Brahms. Hij schreef de muziek voor een oude jeugdliefde, die moeder werd. De tekst van het lied komt uit Des Knaben Wunderhorn, een bundel volkspoëzie waardoor ook Gustav Mahler zich veelvuldig liet inspireren. Het gedicht bezingt een pasgeborene in de wieg. ‘Slaap nu zacht en zoet, kijk naar het paradijs in je droom.’ Veel lieflijker wordt het niet.
Eigenlijk zegt de titel al genoeg: Een midzomernachtdroom is een toneelstuk van Shakespeare dat zich ergens tussen slapen en waken afspeelt, tussen verbeelding en werkelijkheid. In de muziek die Felix Mendelssohn erbij schreef, is het dromerige nooit ver weg. Maar twee stukken verwijzen letterlijk naar de wereld van de slaap. Dat begint met de koningin Titania die haar feeën vraagt: ‘Zing mij in slaap.’ In het koor dat daarop volgt, krijgen de dieren van het bos de opdracht Titania met rust te laten. ‘Nader niet jullie feeënkoningin.’ En er is ook nog het beroemde Notturno, dat een beeld geeft van vier verdwaalde geliefden, die in slaap zijn gevallen in het woud.
Engelbert Humperdinck schreef wat liederen over het sprookje Hans en Grietje van de gebroeders Grimm voor thuis, tussen de schuifdeuren, op verzoek van zijn zus. Maar na verloop van tijd en wat herzieningen had hij een volledige opera in handen: Hänsel und Gretel. Het verhaal is bekend: twee armoedige kinderen verdwalen in het bos en stuiten daar vermoeid en hongerig op een met snoep behangen huisje. Dat blijkt het bezit te zijn van een heks, die kinderen als ontbijt eet. Maar Hans en Grietje blijken slimmer en weten haar te verslaan. Als de kinderen in het duister door het bos dolen, ontmoeten ze het zandmannetje, dat is gekomen om hen in slaap te sussen. Uiteindelijk zingen ze gedrieën het wiegelied Abends will ich schlafen geh’n, terwijl er veertien engelen om hen heen dansen.
Van de opera Jocelyn van Benjamin Godard is eigenlijk alleen de beroemde Berceuse nu nog bekend. Het verhaal volgt de gelijknamige jonge priester, die tijdens onrustige tijden het meisje Laurette onder zijn hoede neemt. Om haar te beschermen doet hij zich voor als haar broer. De Berceuse (‘Dors, mon enfant’) klinkt wanneer Jocelyn haar in slaap zingt. Het is een teder moment: hij probeert haar gerust te stellen en een gevoel van veiligheid te geven, terwijl er op de achtergrond spanning en onzekerheid heerst. Tegelijk voel je als luisteraar al de dramatische onderlaag: Laurette zal verliefd op hem worden, zonder dat ze weet dat Jocelyn een priester is…
De eeuwige strijd tussen goed en kwaad is de inzet van Igor Stravinsky’s ballet De Vuurvogel. De jonge en overmoedige prins Ivan weet in de tuinen van de boze tovenaar Katchei de prachtige vuurvogel te vangen. In ruil voor zijn vrijheid biedt het dier aan hem te helpen als hij in nood is. En dat komt Ivan weldra van pas, want hij wordt verliefd op een van de prinsessen die Katchei in zijn macht heeft. Als hij haar probeert te verlossen uit de greep van de tovenaar, wordt hij gevangen genomen. Hem wacht het lot van iedere man: de tovenaar zal hem in een steen veranderen. Ivan roept de vuurvogel, die eerst Katchei en zijn dienaren uitput door hen een helledans te laten uitvoeren om ze daarna met een wiegelied in slaap te sussen. Tenslotte laat hij Ivan zien hoe hij de tovenaar kan vernietigen. Te midden van het orkestrale geweld dat Stravinsky kan ontketenen, bloeit de berceuse op als een lieflijke bloem.
Een van de mysteries uit de klassieke muziek: componist Giuseppe Tartini droomde dat de duivel hem zijn viool uit handen nam en daarna zo schitterend speelde ‘dat ik dit zelfs in mijn vermetelste fantasie niet zou kunnen bereiken’. De muziek was zo meeslepend en betoverend, dat Tartini’s adem bijna stokte. Toen hij ontwaakte, greep hij meteen zijn viool om tenminste een deel van deze muziek vast te houden. Vergeefs. ‘Toch is wat ik toen componeerde het beste dat ik ooit heb geschreven’, liet de Italiaan optekenen. ‘Ik noem haar de duivelstrillersonate’.
Waarschijnlijk componeerde Frédéric Chopin zijn Berceuse voor Louisette, de dochter van Pauline Viardot, een voormalige operazangeres die de spil vormde van de Parijse muziekwereld. Het meisje riep bij hem herinneringen op aan zijn jeugd in Polen. Hij liet zich voor de muziek inspireren door een lied dat zijn moeder altijd voor hem zong over een liefdesgeschiedenis: ‘De maan komt op, de honden slapen’. Het werk bestaat uit een serie variaties op een thema uit Chopins kindertijd.
Deel je herinneringen met andere liefhebbers van klassieke muziek op ons forum.
Uiteraard mag het verhaal van Doornroosje, de schone slaapster, in de lijst niet ontbreken. Tsjaikovski maakte er een beroemd ballet van. Bij het doopfeest van prinses Aurora is de kwaadaardige fee Carabosse niet uitgenodigd. Ze komt wel en spreekt een vloek uit over het kind: op haar zestiende zal ze zich prikken aan de spoel van een spinnenwiel en sterven. Een goede fee, die ook nog een wens mag uitspreken, verzacht het oordeel: Aurora zal in een diepe honderdjarige slaap vallen en daaruit wakker gekust worden door een prins. En zo geschiedt. Het Adagio Pas d’Action klinkt vlak voordat Doornroosje ontwaakt.
De componist Gabriel Fauré onderhield een lange buitenechtelijke verhouding met operazangeres Emma Bardac. Voor haar dochtertje Hélène componeerde hij stukken voor piano vierhandig, als cadeau voor verjaardagen en andere bijzondere gebeurtenissen. De zes delen vormden uiteindelijk de Dolly Suite, want dat was de koosnaam voor het meisje. De Berceuse is daaruit het beroemdst geworden, in versies voor allerlei bezettingen. Fauré had er een hekel aan om zijn muziek beschrijvende titels te geven, maar voor Dolly maakte hij een uitzondering. De Berceuse was een werk dat hij dertig jaar eerder schreef voor de dochter van een goede vriend. Toen noemde hij het La chanson dans le jardin, het lied in de tuin. Voor de eerste verjaardag van Dolly bewerkte hij de muziek tot een wiegelied.
Max Richter schreef zijn acht uur durende compositie Sleep daadwerkelijk om bij in slaap te vallen. Over de hele wereld – ook in het Concertgebouw in Amsterdam – werden bedden neergezet tijdens de nachtelijke live uitvoering ervan. Een bijzondere ervaring!
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Top 10 | Muzikale vogels
