Top 10
De muziekgeschiedenis staat bol van de componisten met liefdesproblemen. Ze werden aan de kant gezet of hun liefde werd niet beantwoord. Gelukkig voor ons, was hun werk vaak de uitlaatklep voor de heftige emoties waardoor ze overmand werden. De mooiste muziek, ontstaan uit verdriet en verlangen.
Beethovens ‘Unsterbliche Geliebte’ is een van de beroemdste mysteries uit de muziekgeschiedenis. Op 6 en 7 juli 1812, tijdens een verblijf in het Boheemse kuuroord Teplitz, schreef hij een hartstochtelijke brief aan een vrouw van wie hij de naam nergens noemt. Hij spreekt haar aan als zijn ‘engel’ en ‘alles’ en schrijft dat hij alleen volledig met haar kan leven, of helemaal niet. De brief werd pas na zijn dood tussen zijn persoonlijke papieren gevonden en is mogelijk nooit verstuurd. Wie de vrouw was, weten we nog altijd niet. Zowel Antonie Brentano als Josephine Brunsvik lijken serieuze kandidaten, maar de kwestie blijft onopgelost. De brief laat een andere Beethoven zien dan de heroïsche componist: kwetsbaar, eenzaam en verscheurd door een liefde die kennelijk niet volledig geleefd kon worden. Beethoven trouwde nooit.
Frédéric Chopin beleefde met Maria Wodzińska een van de pijnlijkste liefdesgeschiedenissen uit zijn leven. De families kenden elkaar al jaren en de vriendschap tussen Frédéric en Maria groeide uit tot liefde. Een jaar later deed de 26-jarige Chopin de zeventienjarige Maria in Dresden een huwelijksaanzoek. Het aanzoek werd geaccepteerd, maar de verloving bleef geheim. De familie Wodzińska stelde voorwaarden vanwege Chopins kwetsbare gezondheid.
Uiteindelijk kwam het huwelijk er niet. Chopins onzekere bestaan als musicus en zijn maatschappelijke positie pleitten ook niet voor hem. Maria was zelf ook artistiek en maakte een bijzonder intiem aquarelportret van Chopin. Hij schonk haar op zijn beurt een compositie, de Wals in As, op. 69 nr. 1, later bekend geworden als de Afscheidswals. Maar het meest aangrijpende aandenken aan zijn onvervulde liefde is een envelop waarin Chopin brieven van Maria en haar familie bewaarde. Hij schreef erop “Moja bieda” – “Mijn ellende”.
Het was 1827. Harriet Smithson stond op de planken in Parijs en speelde de rol van Ophelia in Shakespeares Hamlet. In de zaal zat Hector Berlioz en hij viel als een blok voor de Ierse actrice. Er was alleen een probleem: Berlioz sprak nauwelijks Engels en Smithson geen Frans. Toch ontmoedigde hem dat niet. Hij stuurde haar brieven en probeerde haar aandacht te trekken, maar ze toonde aanvankelijk nauwelijks belangstelling.
Berlioz’ obsessieve, onbeantwoorde liefde werd een belangrijke inspiratiebron voor zijn Symphonie fantastique. Daarin achtervolgt een steeds terugkerende melodie, de idée fixe, de hoofdpersoon als muzikaal beeld van zijn geliefde. Het verhaal neemt vervolgens hallucinante vormen aan, compleet met opium, een executie en een heksensabbat. Uiteindelijk ontmoetten Berlioz en Smithson elkaar wél en trouwden ze. Het romantische ideaal hield echter geen stand: financiële problemen, jaloezie, haar afnemende carrière en Berlioz’ nieuwe liefde Marie Recio zorgden ervoor dat het huwelijk uiteenviel.
Leoš Janáček ontmoette Kamila Stösslová in 1917, toen hij 63 was en zij ongeveer 26, getrouwd en moeder. Hij werd hartstochtelijk verliefd op haar, maar zijn gevoelens werden door Kamila nooit in dezelfde mate beantwoord. Toch ontstond een elf jaar durende band. Janáček schreef haar gedurende die tijd meer dan 700 brieven. De vrijwel onbereikbare Kamila werd de grote muze van zijn laatste levensjaren. Dat werkte door in meesterwerken als Kát’a Kabanová, Het sluwe vosje, De zaak Makropulos, de Sinfonietta en de Glagolitische mis.
Maar het het meest persoonlijke werk dat uit deze onbeantwoorde liefde ontstond is zijn Tweede strijkkwartet, Intieme brieven uit 1928. Janáček beschouwde het als een muzikaal portret van hun relatie en wilde aanvankelijk zelfs een viola d’amore – letterlijk ‘liefdesviool’ – gebruiken om Kamila te verbeelden. De muziek schiet voortdurend heen en weer tussen tederheid, verlangen, opwinding en bijna obsessieve hartstocht. Janáček noemde het zelf zijn eerste compositie die rechtstreeks uit werkelijk ervaren gevoelens voortkwam.
Vergeet het beeld dat je hebt van de oude William Walton en stel je in plaats daarvan een jonge gozer voor, die in de jaren ’20 een symfonie schrijft waarin zijn ingewikkelde privé-leven wordt weerspiegeld. Als jonge componist werd Walton gesteund door Osbert en Edith Sitwell, die de hem voorstelde aan hun vriendenkring. Daartoe behoorde de jonge, rijke weduwe en barones Imma von Doernberg. In 1929 trok hij bij haar in, in Zwitserland.
Walton begon in 1932 aan zijn Eerste Symfonie, met moeite. Barones von Doernberg werd ziek en slokte al zijn aandacht op, waarna ze er met de toentertijd beroemde dokter Tibor Csato vandoor ging. Walton leek er niet lang last van te hebben, hij vond al gauw troost bij een oudere vrouw: Alice, de burggravin van Wimborne. Hij bleef bij Alice tot ze in 1948 aan kanker overleed. Hij voltooide zijn symfonie, gewijd aan de barones, in 1935.
Misschien symboliseren de spanningen in het eerste en derde deel Waltons moeilijke relatie met de barones, en het scherzo (‘Presto con malizia’) een flinke ruzie tussen de twee. Het laatste deel, veel lichter, staat dan voor zijn verse start met Alice.
Vaak zijn dit soort interpretaties vergezocht, maar in dit geval beaamde Walton het tegenover een journalist; het werk zou staan voor zijn ‘eigen emotionele ervaringen indertijd’. In 1948 hertrouwde hij met Susana Gil Passo.
Ravel ontmoette de violiste Hélène Jourdan-Morhange in 1917, kort nadat haar man sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog. Volgens zijn vriend, Manuel Rosenthal, deed Ravel haar een huwelijksaanzoek dat niet werd geaccepteerd. De twee bleven goede vrienden: Jourdan-Morhange en haar partner Luc-Albert Moreau kochten zelfs een huis in de buurt van Ravels huis in Montfort l’Amaury, en bleven daar wonen voor de laatste twintig jaar van Ravels leven.
Ravel had ooit het plan een concert voor haar te schrijven, maar we zullen het moeten doen met zijn Vioolsonate, die hij in 1927 voltooide en aan haar opdroeg. Het tweede deel van de sonate draagt de titel Blues: Moderato, ze deelden een voorliefde voor het Amerikaanse genre. Helaas had Jourdan-Morhange zodanig veel last van artritis in haar handen dat ze het stuk niet zelf op de premiere kon spelen. George Enescu nam het over, met Ravel achter de piano.
Alma Schindler (1879-1963) was aan het eind van de negentiende eeuw waarschijnlijk een van de meest intrigerende personen in Wenen. Ze was beeldschoon, intelligent, levendig en ook nog componiste. Ze had affaires met meerdere prominente mannen uit die tijd en liet zo een spoor van gebroken harten achter.
Ze had een affaire met de componist Zemlinksy toen ze Gustav Mahler ontmoette, die bijna 20 jaar ouder was dan zij. De twee trouwden in maart 1902, nadat Alma ermee had ingestemd haar compositiecarriere te verruilen voor het huisvrouwschap. Mahler’s populariteit als componist en dirigent nam gestaag toe, maar hun vurige relatie werd verwoest door tragedie en ziekte. In 1907 verloren ze hun dochtertje Maria aan een combinatie van roodvonk en difterie, datzelfde jaar bleek Mahler zelf hartkwalen te hebben.
In 1909 kwam de componist erachter dat Alma een affaire had met de jonge architect Walter Gropius. Alma zwoer trouw aan Mahler, maar sprak daarna nog vaak met Gropius af. Mahler bracht hierop een bezoekje aan Sigmund Freud, die hem adviseerde Alma te steunen in haar compositie-ambities. Hierdoor groeiden Mahler en Alma wat dichter naar elkaar toe: hij droeg zijn Achtste Symfonie aan haar op en hielp haar een reeks liederen te publiceren.
Hoewel ze tot Mahlers dood in 1911 bij elkaar bleven, verdween de onopgeloste pijn en het hartenleed niet. Dit is overduidelijk terug te horen in de schetsen van Mahlers onafgemaakte Tiende Symfonie. Mahler liet aantekeningen achter in de partituur, waaronder in het vierde deel: ‘De duivel danst met me. Gekte, neem me, vervloekte! Vernietig me, opdat ik vergeet dat ik ben!’
Toen sopraan Pauline de Ahna, getrouwd met componist Richard Strauss, de premiere van diens opera Intermezzo bijwoonde, moest ze toch even slikken. Met de opera bleek Strauss de vuile was van hun relatie buiten te hebben gehangen. De opera was gelukkig een luchtige en had een happy ending, maar je kunt je Ahna’s negatieve reactie op de karikatuur van haar relatie goed voorstellen.
Ze wordt gepersifleerd als Christine, een feeks met een kort lontje. Christine is getrouwd met de componist Robert Storch, de kalme maar gekwelde held van het verhaal. Ze weigert hem te kussen als hij op reis gaat. Ze neigen beiden sterk naar overspel. De plot van de opera draait om een verkeerd geinterpreteerde brief – iets dat direct uit het leven van Strauss en Ahna geplukt is – maar eindigt goed. In dit geval imiteerde het leven de kunst; de sopraan en de componist bleven getrouwd, en Pauline stierf in 1950 slechts acht maanden na Richard.
De kwetsbaarheid van de mens wordt voelbaar in Richard Wagners Fünf Gedichte für eine Frauenstimme, beter bekend onder de naam Wesendonck-Lieder. Eenzaamheid, ontaard zijn, de wens om de tijd stil te zetten, alles overheersende somberheid en het verlangen naar een zorgeloze droomwereld: het zijn stemmingen die het levenspad kruisen, bij de een vaker dan bij de ander. Wagner weet die beklemmende sentimenten in zijn muziek op te roepen. Hij componeert dan ook als ervaringsdeskundige: Wagner ondervond deze gevoelens in zijn gecompliceerde relatie met Mathilde Wesendonck, de echtgenote van een van zijn weldoeners. De componist was getrouwd met de actrice Minna Planer: zij leefde met die man die voortdurend in de schulden zat en zij zag zijn op dat moment meest succesvolle opera, het vroege werk Rienzi, als de weg voorwaarts omdat het immers geld in het laatje bracht.
Mathilde kon Wagners oeuvre van een veel onafhankelijker standpunt beoordelen en nomineerde zijn latere, meer vernieuwende werk als de muziek van de toekomst. Het is duidelijk waar dit heen ging: enige gevleide en gekrenkte ego’s later zorgde Minna voor een vrij definitieve verwijdering tussen Wagner en Mathilde. Wagner verwerkte het thema van de ongelukkige liefde in zijn opera Tristan und Isolde en liet de sfeer en thema’s daaruit al veel eerder langs komen in de Wesendonck-Lieder, waarvan de teksten door Mathilde geschreven zijn.
Het gebeurde in mei 1925. Voor het eerst in zijn leven kreeg componist Alban Berg breed erkenning en lof voor zijn werk. Bij een festival in Praag werden delen van zijn opera Wozzeck uitgevoerd. ‘Mijn hoofd staat in brand’, schreef hij in een brief aan zijn vrouw Helena. Doorgaans reisde zij met hem mee. De twee hadden het goed samen. Een vriend beschreef hen als ‘het volmaakte echtpaar.’ Ze waren elkaar toegewijd. ‘Hun band leek op dat zeldzame verschijnsel dat we allemaal nastreven: een ideaal huwelijk.’ Dat was de stand van zaken toen de 40-jarige Berg afreisde naar Praag. Daar verbleef hij bij de zwager van een van zijn vrienden, grootindustrieel Herbert Fuchs-Robettin, die getrouwd was met de beeldschone 29-jarige Hanna.
Tussen de oudere componist en de jonge moeder van twee kinderen ontwikkelde zich een korte verhouding in de week dat Berg in Praag logeerde. Zelf schreef hij later aan haar over ‘een zaligmakend halfuur’. Uit veel later opgedoken brieven blijkt dat Berg het zwaar te pakken had van de flirterige Hanna. En die hartstocht vond tenslotte een uitweg in de Lyrische Suite. Niemand die het wist, alleen beide geliefden. Berg stuurde Hanna een speciale partituur, waarin hij alle verwijzingen naar hun korte affaire bij de zes delen had beschreven: de vrolijke opening, een liefdevol portret van Hanna en haar kinderen, de liefdesverklaring, een scène van hartstocht, de kwellingen van de volgende dagen en nachten en in het slotdeel het wegsterven van de componist in liefde, verlangen en verdriet.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
