Top 10
Tien muzikale stukken over zwanen
De meest onweerstaanbare vogel om op muziek te zetten? Dat is zonder twijfel de zwaan. Dit icoon van elegantie en mysterie brengt dichters en componisten al eeuwenlang in vervoering. Tien zwanenstukken om niet te missen.
De allerbekendste zwanenmelodie, dat kan er maar eentje zijn: die van Camille Saint-Saëns. In zijn Carnaval der dieren, waarin allerlei dieren de revue passeren, is het dertiende deel over een zwaan een aangenaam rustpunt. Boven zacht kabbelende pianoklanken glijdt de zwaan, vertolkt door een serene, ietwat melancholieke cello, langzaam voorbij.
De Engelse renaissancecomponist Orlando Gibbons eerde de zwaan in 1612 met een vijfstemmig madrigaal. De tekst verwijst naar de legende dat zwanen hun leven lang zwijgen – of slechts onmuzikale klanken voortbrengen – om pas vlak voor hun dood een wonderschone zang te laten horen. Aan dat verhaal danken we de term zwanenzang: iemands laatste, vaak memorabele optreden vóór de dood, ook vaak gebruikt voor het laatste werk van een componist. Op het woord death laat Gibbons de muziek hoorbaar wringen.
Een dier in noten vangen, laat dat maar over aan een natuurliefhebber pur sang: Edvard Grieg. Hij componeerde het lied En svane (‘Een zwaan’) op tekst van Henrik Ibsen, met wie Grieg ook het beroemde Peer Gynt maakte. Ook dit lied grijpt terug op de legende waarin de zwaan slechts één keer in zijn leven zingt. Op Ibsens kernachtige woorden componeerde Grieg een verstild lied, dat betovert door zijn ingetogenheid: de muziek lijkt stil te staan, alsof de tijd even wordt opgeschort.
Één zwaan zien is al een bijzonder aanblik, laat staan er zestien zien opvliegen. Precies dat maakte de Finse componist Jean Sibelius mee op 21 april 1915. ‘Een van de grootste ervaringen van mijn leven,’ noteerde hij in zijn dagboek. Twintig jaar eerder componeerde hij al eens een symfonisch gedicht over een zwaan. Het stuk opent langzaam en somber, met donkere, trage klanken van strijkers en houtblazers, die samen Tuonela, het dodenrijk uit de Finse mythologie, verklanken. Daarboven soleert een Engelse hoorn, die met een lange, melancholieke melodie een eenzame zwaan tot klinken brengt.
Alle zwanenmuziek statig en ingetogen? Nee hoor. Bij Carl Orff krijgen we een zwaan die doodsangsten uitstaat. In het tweede deel (‘In de herberg’) van zijn beroemde cantate Carmina Burana horen we een zwaan in zijn laatste minuten: terwijl hij levend geroosterd wordt. De aria Olim lacus colueram laat de tenorsolist in falset zingen, een geluid dat de wanhopige, pijnlijke toestand van de zwaan dramatisch hoorbaar maakt.
Het Zwanenmeervan Tsjaikovski is een iconisch voorbeeld van zwanenmuziek. Het ballet vertelt het verhaal van prinses Odette, die door een vloek in een zwaan is veranderd. In de tweede scène van het ballet ontmoet ze prins Siegfried, die verliefd op haar wordt. Bij de opening van Het Zwanenmeer is de hobo het eerste instrument dat klinkt, en dat is geen toeval. Tsjaikovski gebruikt de melancholieke klank van de hobo om meteen de sfeer van het verhaal te zetten: een serene maar bedroefde wereld waarin de zwaan Odette gevangen zit in haar tragische lot.
Schuberts lied Schwanengesang gaat over het moment vlak voor de dood en klinkt uitzonderlijk kwetsbaar en intens. Het gedicht beschrijft hoe het lichaam loslaat terwijl de geest nog één laatste ademtocht zoekt. Een lied vol emotie en spanning, waarin het lichaam zijn best doet te blijven zingen terwijl het leven wegebt.
In Fauré’s lied Cygne sur l’eau wordt de zwaan een metafoor voor de geest zelf: langzaam en harmonieus glijdt hij over dromen, illusies en schaduwen. De muziek volgt die beweging met vloeiende pianolijnen en een zangerige melodie. Sereen, elegant en contemplatief: een muzikaal beeld van gratie en rust.
In 1906 componeerde Maurice Ravel zijn liedcyclus Histoires naturelles – vijf dierportretten op teksten van Jules Renard. Het middelpunt van de cyclus is Le cygne. In dit gedicht vist een zwaan naar de wolken die zich spiegelen in het water, maar telkens verdwijnen ze zodra hij zijn snavel onderdompelt. Ravel vertaalt dit beeld muzikaal met kabbelende pianoklanken die het water oproepen en een vloeiende zanglijn voor de rustige beweging van de zwaan. Je hoort ook terug in de muziek hoe de zwaan plots onder water duikt en in korte pianoklanken hoe hij vergeefs weer bovenkomt.
In Wagners opera over de graalridder Lohengrin speelt de zwaan een sleutelrol. Prinses Elsa wordt beschuldigd van de moord op haar broer Gottfried, die spoorloos is verdwenen. Wanneer zij zich moet verdedigen, verschijnt in de eerste akte Lohengrin: hij arriveert in een bootje dat wordt voortgetrokken door een zwaan. Lohengrin biedt aan Elsa’s eer te herstellen, maar stelt daar één strikte voorwaarde tegenover: zij mag hem nooit vragen naar zijn naam of naar zijn afkomst. De Graal verleent de Zwaanridder zijn mystieke krachten, maar die kunnen alleen voortbestaan zolang zijn ware identiteit geheim blijft.
Aan het einde van de opera bezwijkt Elsa toch onder twijfel en nieuwsgierigheid. Zodra zij naar Lohengrins identiteit vraagt, wordt het verbond verbroken. Lohengrin onthult wie hij is en neemt afscheid met deze ‘zwanenaria’. Dan maakt Wagner de tragiek compleet: de zwaan blijkt niemand anders dan Gottfried te zijn, door een vloek in deze gedaante gevangen.
Geïnspireerd door de zwaan van Saint-Saëns presenteren cellist Mats Lidström en zijn zoon Leif Kaner-Lidström maar liefst 24 ‘zwanen’ van over de hele wereld en uit verschillende tijdperken. Met componisten als Fanny Mendelssohn, Heitor Villa-Lobos en Karol Szymanowski en meer, plus twee eigen composities, biedt het album twee dozijn muzikale reflecties op het geliefde origineel van Saint-Saëns.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Top 10 | Duivelse muziek
