Componist
John Adams, minimalist die maximalist werd
In het swingende meerstromenland van John Adams vloeien vele muziekstijlen samen.
Wat je wilt weten over John Adams
Wat is het verhaal achter Harmonielehre?
De titel verwijst naar Schönbergs beroemde theoretische boek Harmonielehre, maar Adams’ compositie uit 1985 is bepaald geen twaalftoonsmuziek. Integendeel: het werk was zijn manier om opnieuw aansluiting te zoeken bij de rijke harmonische wereld van de late romantiek. Minimalistische pulsen botsen er met enorme orkestklanken die aan Mahler, Wagner en Sibelius doen denken. Er zit bovendien een prachtig verhaal achter. Adams vertelde dat hij droomde dat hij naar de San Francisco Bay keek en een enorme olietanker plotseling als een raket uit het water zag opstijgen. Dat surrealistische beeld werd de inspiratie voor de explosieve opening. Met dit werk liet Adams horen dat minimal music niet klein of afstandelijk hoefde te zijn, maar ook monumentaal, emotioneel en symfonisch kon klinken.
Klopt het dat Adams regelmatig over politiek en recente geschiedenis schrijft?
Ja. Adams is gefascineerd door het moment waarop nieuws geschiedenis wordt. Na Nixon in China schreef hij bijvoorbeeld The Death of Klinghoffer over de kaping van het cruiseschip Achille Lauro, Doctor Atomic over de ontwikkeling van de atoombom en The Gospel According to the Other Mary, waarin het Bijbelverhaal wordt verbonden met hedendaagse maatschappelijke thema’s. Dat bracht controverses teweeg. Vooral The Death of Klinghoffer leidde tot felle discussies over terrorisme, Israël, Palestijnen en de vraag wat opera wel en niet mag verbeelden. In de opera’s van Adams spelen macht, geweld, technologie en politieke verantwoordelijkheid een sleutelrol. Hij weigert eenvoudige helden en schurken te creëren, zijn personages blijven mensen. Adams geeft de luisteraar niet noodzakelijk een antwoord, maar dwingt hem verschillende perspectieven serieus te nemen. Daardoor kan zijn werk ongemakkelijk zijn.
Wat is John Adams’ relatie met Nederland?
Opvallend genoeg lopen er verschillende Nederlandse lijnen door de carrière van john Adams. Edo de Waart speelde al vroeg een belangrijke rol: hij dirigeerde in 1985 de wereldpremière van Harmonielehre en stond twee jaar later ook bij de première van Nixon in China voor het orkest. Ook de Nederlandse operawereld heeft Adams vroeg omarmd. Nixon in China werd al in 1988 in Nederland geïntroduceerd, toen Adams hier nog nauwelijks bekend was. De Nationale Opera heeft vervolgens verschillende van zijn muziektheaterwerken geprogrammeerd en uitgebreid aandacht besteed aan zijn ontwikkeling van minimalisme naar een veel bredere muzikale taal.
Louis Andriessen ontwikkelde ongeveer tegelijkertijd met het minimalisme van Adams zijn heel eigen Europese variant daarvan, met meer rauwheid en jazzinvloeden. Andriessen en Adams laten allebei zien hoe vruchtbaar minimalisme kon worden zodra componisten de oorspronkelijke regels begonnen los te laten.
Hoe leidde het pianoconcert voor Yuja Wang tot een nieuw werk voor Víkingur Ólafsson?
Víkingur Ólafsson ging het door John Adams voor Yuja Wang geschreven pianoconcert Must the Devil Have All the Good Tunes? spelen en toerde ermee door Europa. Adams dirigeerde deze concerten zelf en raakte gedurende de toernee bijzonder onder de indruk van Ólafsson. Niet alleen van zijn techniek, maar vooral ook van zijn kennis van zijn oeuvre. Volgens Adams kende Ólafsson niet alleen de pianoconcerten, maar ook zijn opera’s en orkestwerken. Daaruit ontstond een nieuwe samenwerking: Adams schreef speciaal voor Ólafsson het pianoconcert After the Fall. De wereldpremière vond op 16 januari 2025 plaats met Ólafsson en het San Francisco Symphony onder David Robertson.
Invloedrijk
Van een catchy naam moest hij het nooit hebben. Maar de Amerikaanse componist John Adams (1947) overtrof werkelijk alle stoute verwachtingen. Momenteel geldt hij als een van de invloedrijkste toondichters van de USA. Adams excelleert in dynamische orkestraties, pregnante harmonieën en een onvoorwaardelijke liefde voor muziek in allerlei gedaantes. Van minimal music tot jazz, en van elektronica tot opera. Met trefzekere hand overbrugt Adams tegenstellingen binnen de klassieke muziek, en blijft hij nieuwe generaties componisten inspireren.
Minimalisme
Als leergierige muziekstudent zocht Adams geduldig naar zijn eigen signatuur. Met de naoorlogse, doorwrochte seriële muziekstroming voelde hij weinig affiniteit. Muziek moest weer hart en ziel hebben. De vitale puls en bezwerende melodieën van de minimal music wrikten deurtjes open bij Adams. Deze hallucinante, fysieke muziek haakte aan bij de traditie, maar beloofde ook nieuwe, tonale wegen. “De minimalisten omarmden ritmiek en herhaling met een bijna kinderlijke verwondering. Voor mij was het alsof het pretprincipe weer verwelkomd werd als luisterervaring”, vertelt Adams onomwonden in zijn autobiografie Hallelujah Junction.
Meesterwerken
Sleutelwerken uit deze beginperiode zijn minimalclassics als Phrygian Gates (1977) voor piano en Shaker Loops (1978) voor strijkers. De eigenzinnige John Adams voelt zich sterk aangetrokken tot de typisch Amerikaanse maverick traditie. Onafhankelijke, noest doorploeterende componisten die onverdroten hun eigen pad effenen, onder wie Charles Ives, John Cage, Lou Harrison en Terry Riley. Net als iedere Amerikaanse componist gaat Adams de confrontatie aan met de westerse, klassieke traditie. Zijn passie voor broeierige, Wagneriaanse harmonieën en exuberante orkestraties kan Adams kwijt in twee van zijn meesterwerken, Harmonium (1981) voor koor en orkest en het meesterlijke orkestwerk Harmonielehre (1984-85). Adams ontpopt zich als een gedreven verhalenverteller.
Opera’s
Steeds meer beweegt Adams weg van de pure minimal music esthetiek. De opzwepende ritmiek en repetitieve trance van de minimal blijven alleen onderhuids voelbaar in zijn steeds rijker georkestreerde, verhalende composities. De wereldwijde doorbraak beleeft Adams met zijn opera’s. In de extravagante Amerikaanse theaterregisseur Peter Sellars vindt Adams een waardige sparringpartner. Samen besluiten ze historische gebeurtenissen van een diepere, emotionele laag te voorzien.
Het legendarische bezoek van president Richard Nixon aan China mondt zo uit in Adams’ wervelende debuutopera Nixon in China uit 1987. Andere actuele onderwerpen die onder de loep worden genomen zijn de noodlottige kaping van het cruiseschip Achille Lauro (The Death of Klinghoffer) en de ontwikkeling van de eerste atoombom (Doctor Atomic). Het operavirus heeft Adams goed te pakken. Recente, historische getinte opera’s van zijn hand zijn Girls of the Golden West en Antony and Cleopatra.
Topsolisten
John Adams ontwikkelt een caleidoscopische, expressieve stijl vol gepeperde dramatiek. Topsolisten werpen zich met genoegen op Adams’ virtuoze, van speelplezier doortrokken werken. Daarvoor vraagt de vroegere minimalist Adams maximale inzet van de solisten. Zijn drie vioolconcerten worden tot leven gewekt door Adams’ muze, de bevlogen violiste Leila Josefowicz. Ook pianovirtuozen als Yuja Wang, Vikingur Ólafsson en Emanuel Ax zetten hun tanden in zijn vier pianoconcerten.
Als het even kan dirigeert Adams zijn eigen werken. Als startende componist in San Francisco kreeg Adams al de liefde voor het dirigeren mee van goede vriend en mentor Edo de Waart. De Nederlandse topdirigent blijft een van Adams’ grootste pleitbezorgers. In Nederland is Adams een graag geziene gast en zwaait hij de scepter over het Koninklijk Concertgebouworkest en het Radio Filharmonisch Orkest. In 2019 ontving hij de Erasmusprijs.
Ontwapenende vitaliteit
John Adams blijft verbazen door de enorme reikwijdte van zijn oeuvre. Tijdens zijn ontdekkingstocht laat hij geen enkel genre ongemoeid. Van een ontroerend kerstoratorium (El Niño) en musical (I Was Looking at the Ceiling and Then I Saw The Sky) tot elektronische avonturen (Hoodoo Zephyr). Zijn minimalistische begindagen heeft hij achter zich gelaten, maar Adams’ muziek heeft niets van zijn emotionele impact en ontwapenende vitaliteit verloren.
Blijf verbonden met de wereld van klassieke muziek
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
