Componist
Met zijn lange baard oogt componist Arvo Pärt als een profeet uit het Oude Testament. Religie inspireerde hem tot het zoeken naar de essentie van muziek. ‘Het is genoeg om één noot mooi te spelen.’
Wat beschouwde Pärt als de ‘ondraaglijke atmosfeer van prikkeldraad’?
In de jaren 60 gebruikt Pärt in zijn muziek regelmatig dodecafonie (twaalftoonstechniek) – in zijn eigen woorden staat deze voor de “ondraaglijke atmosfeer van prikkeldraad”. Hij zette deze techniek in zijn muziek tegenover de zoektocht naar schoonheid en zuiverheid. Die drukte hij uit door middel van barokke stijlkenmerken of zelfs concrete citaten van onder meer Bach en Händel. Luister bijvoorbeeld naar het begin van Credo (1968). Andere werken waarin deze twee muzikale en spirituele werelden tegenover elkaar staan zijn Collage über B-A-C-H, celloconcert Pro et contra (1966) en Symfonie nr. 2 (1966).
Waarom viel de componist in ongenade?
De componist is geboren in Estland, dat in die tijd onderdeel uitmaakte van de Sovjet Unie. Hij werd beschouwd als een van de meest originele en vooraanstaande componisten van zijn generatie, waarvan de werken ook buiten de Sovjet Unie werden uitgevoerd en erkend. Tegelijkertijd werden veel van zijn werken uit de jaren 60 door het regime zwaar bekritiseerd, ook omdat hij hierin rechtstreeks uitkwam voor zijn bekering tot het orthodoxe geloof. Pärt, evenals zijn muziek, raakte jarenlang in ongenade.
Wat is Tintinnabuli?
In de jaren 70 ontwikkelde Arvo Pärt een heel eigen, nieuwe componeerstijl en noemde die ‘tintinnabuli’. Tintinnabulum is Latijn voor klokje of belletje. In deze stijl worden in essentie twee muzikale lijnen – melodie en drieklank – verenigd tot een geheel. Het verloop van de twee stemmen wordt bepaald door strikte formules. Het effect is muziek die doet denken aan het klingelen van klokjes. Deze nieuwe stijl gebruikte Pärt voor het eerst in Für Alina, maar ook in Cantus in Memory of Benjamin Britten (1977), Fratres (1977), Tabula rasa (1977) en Spiegel im Spiegel (1978). Deze werken horen tot zijn meest geliefde repertoire.
Waarom is de relatie van Arvo Pärt met ECM Records zo bijzonder?
Nadat Arvo Pärt in 1980 gedwongen was Estland te verlaten, kwam hij uiteindelijk in Berlijn terecht. Hier woonde hij bijna 30 jaar, totdat hij in 2010 definitief terugkeerde naar zijn geboorteland. In Berlijn maakte hij kennis met Manfred Eicher, oprichter en producer van ECM Records. Bij dit label bracht hij in 1984 zijn debuutalbum Tabula Rasa uit. Vanaf dat moment werd de muziek van Pärt omarmd door gerenommeerde musici en orkesten. Sinds dit debuutalbum zijn alle eerste opnames van Pärts belangrijkste werken uitgebracht door ECM.
Discussieer mee met andere liefhebbers van klassieke muziek in ons forum.
Arbos | An den Wassern zu Babel sassen wir und weinten | Pari Intervallo | De Profundis | Es sang vor langen Jahren | Summa | Stabat Mater
Arvo Pärt (1935- ) groeide uit tot de grootste held van Estland, dat zich begin jaren negentig letterlijk loszong uit de greep van de Sovjet-Unie. In zijn prachtige boek Baltische zielen schat de schrijver Jan Brokken in, dat deze Baltische staat de hoogste korendichtheid ter wereld heeft, voor de buurlanden Letland en Litouwen. Het is een raadsel waarom. Ook de bevolking zelf kan er alleen maar naar gissen, merkt Brokken als hij door het gebied reist.
Het ten gehore brengen van nationale liederen werd de manier waarop de drie staten zich verzetten tegen de Russische overheersing: de beelden gingen de wereld over, toen de Baltische demonstranten een vreedzaam menselijk lint van 600 kilometer vormden tussen de drie hoofdsteden Tallinn, Riga en Vilnius. Uiteindelijk leverde deze Zingende Revolutie de onafhankelijkheid op.
Net als Jean Sibelius in Finland, gaf Arvo Pärt de Esten een eigen identiteit in muziek. Eind jaren zestig – toen hij zijn eigen stijl begon te vinden – glipte zijn koorwerk Credo door de mazen van de Sovjet-censuur. Het stuk ging op 16 november 1968 in première in Tallinn. Brokken sprak een vrouw die erbij was. ‘We grepen elkaars hand beet, we knepen elkaars hand fijn’, zegt ze. ‘Iedereen begon te wiegen, iedereen begon te huilen. We moesten nog 23 jaar wachten op de bevrijding, maar dát moment was het begin van de Zingende Revolutie. En Arvo Pärt was onze Verlosser.’
Jan Brokken begint zijn portret van Pärt in zijn boek Baltische zielen met een treffende anekdote uit de jeugd van de componist. Hij bezoekt het noordelijke en deprimerende dorp Rakvere, waar de Est als jonge tiener in de vrieskou eindeloze rondjes fietste op het plein. Daar schalde rond die tijd geen communistische propaganda uit de luidsprekers, zoals anders, maar muziek van Rimski-Korsakov en Tsjaikovski.
Pärt werd onweerstaanbaar aangetrokken door die klanken. Hij moest en zou luisteren en dus trotseerde hij de winterse kou. Maar om niet te bevriezen, moest hij in beweging blijven, dus pakte hij zijn fiets en zagen dorpelingen de zonderlinge jongen in die donkere voor kerst altijd over het dorpsplein rijden.
Het verhaal illustreert hoezeer Pärt tot de muziek werd geroepen: hij kon niet anders. Thuis zocht hij op de radio naar de verboden Finse zenders, het geluid uit de vrije wereld, die zijn klassieke opleiding verder optuigden. Pärt maakte zich op voor een lange weg als componist, want pas halverwege zijn dertiger jaren begon zich iets van een eigen stijl af te tekenen. De eerste compositie waarmee hij aan een wedstrijd meedeed, op zijn zeventiende, rook nog teveel naar zijn grote voorbeelden, naar Rachmaninov in dit geval. Het pianostuk Meloodia kreeg geen prijs, omdat het ‘nergens liet horen dat het in Estland was ontstaan’.
Eind jaren zestig liet het gebrek aan een eigen stem zich steeds sterker voelen bij Pärt. In de jaren erna trok hij zich enkele keren terug als kluizenaar en bestudeerde het Gregoriaans en andere muziek uit de middeleeuwen en de renaissance, die een diepgaande invloed op hem zou uitoefenen. ‘Het was’, schrijft Brokken in Baltische zielen, ‘alsof hij naar een muzikale wedergeboorte zocht, hij wilde weer blanco worden, als een kind in de wieg.’ De uitkomst was onder meer het werk Tabula rasa, het Latijnse begrip voor schone lei.
*****
“Für Alina is geen minimalisme in de zin van ‘hypnotische herhaling’, maar besteed aandacht aan een paar eenvoudige maar prachtige ideeën.”-“Het is de stem van innerlijke ballingschap, zelfreflectie en zeer persoonlijk, maar volledig toegankelijk voor iedereen die bereid is te luisteren. Het grote gevaar van het luisteren naar Für Alina is dat veel van wat je daarna hoort plotseling als lawaai zal klinken – te veel lawaai. Maar het is een risico dat de moeite waard is.” – Gramophone
Dat veel van zijn werken Latijnse titels kregen, had een oorzaak. Pärts lange retraites bleken niet enkel een muzikale speurtocht, maar evenzeer een spirituele. Hij belandde in de Russisch-Orthodoxe Kerk, tot ergernis van zijn landgenoten, die grote weerzin koesterden tegen alles wat te maken had met de buurman, die de Esten al eeuwen terroriseerden. ‘Dat hij met zijn muziek wilde wegzweven naar hemelse sferen, goed, maar waarom deed hij dat uitgerekend in oostelijke richting?’ schrijft Brokken.
De onthechte Pärt ging niettemin zijn eigen weg. Zijn onderdompeling in die godsdienst droeg in belangrijke mate bij aan zijn eigen stijl, die de naam Tintinnabular kreeg – een vervoeging van het Latijnse woord voor bellen. Wat dreef hem tot religie? Een innerlijke noodzaak, de afkeer van het onverholen atheïsme van de communistische bezetters, het inzicht dat spiritualiteit in de komende jaren weer een belangrijke rol zou spelen in het leven van de moderne mens, of misschien een combinatie van deze drie argumenten?
In een samenleving die hectischer werd, probeerde Pärt terug te grijpen op de kale essentie van het leven, door eenvoudige muziek te componeren. ‘Ik ontdekte dat het genoeg is wanneer een enkele noot mooi wordt gespeeld’, zei hij. ‘Deze ene noot, of een enkel geluid, biedt mij troost. Ik werk met zeer weinig elementen – met één stem of twee. Ik bouw met primitieve materialen – met de drieklank, met één specifieke tonaliteit. De drie noten van de drieklank lijken op bellen.’ Dat werd de basis van zijn muziek.
Ter ere van de 90e verjaardag van de Estse componist op 11 september 2025, presenteerde de Letse pianist Georgijs Osokins een frisse en verkwikkende interpretatie van Pärts spirituele en diep ontroerende composities. De muziek werd opgenomen op een honderd jaar oude Blue Steinway en onthult een betoverend scala aan boventonen en een ongeëvenaarde klankdiepte. Elk stuk vertelt een verhaal en roept emoties op die universeel resoneren. Dit maakt het album niet alleen een muzikale ervaring, maar ook een diepgaande reis voor de ziel.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
Joe Hisaishi, minimalisme in toegankelijke, emotionele muziek
