Top 10
De klank van stoom en snelheid
Van fluitsignalen tot puffende locomotieven: componisten laten zich al bijna twee eeuwen inspireren door het spoor. Het gestamp van de locomotief en de belofte van avontuur klinken door in deze tien treinstukken. Instappen maar!
De titel zegt het al: Mit Dampf! (‘Met stoom!’) dendert vanaf de eerste maten voort. Eduard Strauss, de jongere broer van walskoning Johann Strauss II, wist als geen ander hoe je het ritme van de polka kon combineren met de stuwende kracht van de stoomtrein. Deze bruisende polka laat horen hoe de opwinding rond de stoomtrein ook de Weense balzalen bereikte: licht, levendig en vol vaart.
Voor een kind begint iedere treinreis met voorpret. Precies dat gevoel vangt Sergej Prokofjev in het openingsdeel van zijn suite Winter vreugdevuur uit 1950. De muziek vertelt het verhaal van een groep schoolkinderen die vanuit Moskou de trein nemen naar het platteland, waar ze schaatsen, spelletjes spelen en verhalen vertellen rond een kampvuur. Met het voortrazende ritme van de locomotief in het orkest en een vrolijke melodie voor fluit en hobo roept Prokofjev de opwinding van het vertrek op.
Acht uur ’s ochtends in het Parijs van voor de oorlog: het perron stroomt vol, de vertrekbel klinkt en de metro zet zich in beweging. Precies dat ondergrondse tafereel schildert Jacques Ibert in Le métro, het openingsdeel van zijn Suite symphonique uit 1930. Met een kleurrijk orkest en subtiele jazzinvloeden vangt hij de dynamiek van een moderne stad die nooit stilstaat.
John Henry was een Amerikaanse spoorwegarbeider die een krachtmeting aanging met de stoomboor, een machine die het zware handwerk bij de aanleg van spoorlijnen moest overnemen. Zijn verhaal groeide uit tot een van de bekendste Amerikaanse volkslegendes. Aaron Copland vertaalde die legende naar een energiek orkestwerk vol stuwende ritmes en krachtige accenten. De cadans van hamerslagen hoor je overal terug in dit muzikale eerbetoon aan de mensen die Amerika’s spoorlijnen aanlegden.
Weinig componisten waren zo gefascineerd door treinen als Arthur Honegger. In Pacific 231 brengt hij een stoomlocomotief tot leven: van de eerste zucht stoom en de moeizame start tot de volle vaart en het sissend tot stilstand komen. Op meesterlijke wijze wekt Honegger de indruk dat de trein steeds sneller rijdt, terwijl het tempo juist geleidelijk afneemt.
Soms leidt een treinreis niet naar avontuur, maar naar een tragedie. Dat besef vormt het hart van Steve Reichs Different Trains (1988). In dit werk voor strijkkwartet, opgenomen stemmen en treinfluiten plaatst Reich zijn eigen, zorgeloze treinreizen als kind door Amerika naast het lot van Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog per trein naar concentratiekampen werden gedeporteerd. Zo verweeft hij persoonlijke herinneringen met de geschiedenis van de Holocaust tot een indringende muzikale reflectie op toeval, herinnering en menselijkheid.
Een trein hoeft niet groot of snel te zijn om tot de verbeelding te spreken. In O trenzinho do caipira (‘Het boemeltje van het platteland’) uit de orkestsuite Bachianas brasileiras nr. 2 (1930) laat Heitor Villa-Lobos een Braziliaanse stoomtrein tot leven komen. Het ritmische orkest imiteert het puffen van de locomotief en het regelmatige geklik van de wielen, terwijl de melodieën de uitgestrekte landschappen van het Braziliaanse binnenland oproepen. Het resultaat is een warm en kleurrijk muzikaal portret van een treinreis die even gemoedelijk als onvergetelijk is.
Niet de trein, maar de spoorlijn zelf staat centraal in El ferrocarril, het openingsdeel van Música para charlar (‘Kletsmuziek’, 1938). Oorspronkelijk geschreven voor een documentaire over de aanleg van de spoorlijn in Baja California, vangt Silvestre Revueltas het zware werk in klank. Ritmische motieven roepen het beeld op van arbeiders die rails leggen, machines die onafgebroken draaien en een spoorlijn die stukje bij beetje vorm krijgt.
De trein is slechts één etappe in Francis Poulencs muzikale rondreis. En chemin de fer is het achtste deel van Promenades (1921), een pianocyclus waarin elk deel een ander vervoermiddel centraal stelt: van te voet en te paard tot auto, boot, vliegtuig en fiets. Anders dan veel andere treinstukken probeert Poulenc de geluiden van een trein niet na te bootsen. Hier dus geen fluitende locomotieven of ratelende wielen, maar een subtiele indruk van snelheid en souplesse.
Na de puffende stoomlocomotieven belanden we in het tijdperk van de hogesnelheidstrein. Michael Nyman schreef MGV (Musique à Grande Vitesse) voor de opening van de TGV-lijn tussen Parijs en Lille. Met repeterende motieven en pulserende ritmes van zijn minimalistische stijl vangt hij de sensatie van reizen in volle vaart.
Na die klassieke treinreizen is het tijd voor een geestige uitsmijter. In Deutsche Bahn neemt de Duitse a-capellagroep Wise Guys de nationale spoorwegen op de hak. Vertragingen, gemiste aansluitingen en de frustraties van de dagelijkse treinreiziger passeren op humoristische wijze de revue. Überherkenbaar voor iedereen die weleens nét de deuren voor zijn neus dicht zag gaan.
Ontvang onze nieuwsbrief, volg ons voor nieuwe inspiratie en maak jouw persoonlijke profiel aan om nog meer muziek te ontdekken die bij jou past. Met jouw profiel bewaar je favorieten, krijg je persoonlijke luistertips en blijf je op de hoogte van nieuwe opnamen van jouw favoriete musici. Je krijgt bovendien toegang tot het forum, waar je gedachten en ervaringen kunt delen met andere liefhebbers van klassieke muziek.
Volg ons
